دانشگاه قم پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب 2476-4213 13 1 2026 03 28 The Principle of Timeliness in Civil Procedure and the Sanction for Its Violation: Insights from Imāmī Jurisprudence and the European Convention on Human Rights اصل سرعت در دادرسی مدنی و ضمانت اجرای آن (با نگاهی بر فقه امامیه و کنوانسیون اروپایی حقوق بشر) 123 148 4031 10.22091/csiw.2025.11132.2576 FA حسین داودی بیرق استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. 0000-0002-2600-3176 سحر کریمی استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. 0000-0002-7335-1878 مریم حیدری دانشجوی دکترای فقه و حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. 0009-0009-9270-0920 Journal Article 2024 08 11 The observance of timeliness in civil proceedings is a crucial element of the right to a fair trial, serving simultaneously the interests of the individual litigant and the broader community. The expeditious conduct of proceedings is recognized as a fundamental human right of such significance that it has been expressly enshrined in numerous national legal systems and international instruments, most notably the European Convention on Human Rights, which enumerates adjudication within a reasonable time among the essential guarantees of a fair hearing. The jurisprudence of the European Court of Human Rights demonstrates that the failure to observe the requirement of a reasonable time engages the international responsibility of the respondent state and gives rise to an obligation to afford just satisfaction, including compensation for pecuniary and non-pecuniary damage. In contrast, the Iranian Civil Procedure Code contains no express provision requiring adjudication within a reasonable time, nor does it establish any effective legal sanction for the violation of this requirement, although the concept of timeliness demonstrably underlies a significant number of its provisions. This article undertakes a doctrinal examination of the nature and legal status of timeliness in civil proceedings, drawing upon the normative resources of Imāmī jurisprudence and the comparative model furnished by the European Convention on Human Rights. The study concludes that timeliness cannot properly be characterized as an autonomous legal principle, but rather constitutes one of the fundamental objectives of civil procedure, subordinate to the overriding imperative of qualitative justice. It further argues that the express legislative recognition of the right to adjudication within a reasonable time, coupled with the establishment of an effective mechanism for the compensation of loss occasioned by undue delay, drawing upon the model of the European Convention and the rich tradition of Imāmī jurisprudence, would represent a significant advance in the protection of the procedural rights of litigants within the Iranian legal system. <span lang="FA">رعایت سرعت در دادرسی مدنی از عناصر مهم دادرسی منصفانه است که هم‌زمان منافع و مصلحت فرد و جامعه را به دنبال دارد. تسریع در دادرسی همچنین یکی از حقوق بنیادین بشر قلمداد می‌شود و از چنان اهمیتی برخوردار است که در مقررات بسیاری از کشورها و نیز اسناد بین‌المللی و ازجمله کنوانسیون اروپایی حقوق بشر به آن اشاره شده و آن را یکی از اصول دادرسی عادلانه برشمرده‌اند. بررسی کنوانسیون اروپایی حقوق بشر و رویه قضایی دیوان اروپایی نشان می‌دهد عدم رعایت مهلت معقول با ضمانت اجرا همراه است. سرعت در قضا، در فقه نیز مورد تأکید قرار گرفته است. اما علی‌رغم جایگاه شناخته شده سرعت در حقوق بین‌المللی، در حقوق داخلی قانون‌گذار در هیچ‌یک از مواد قانون آیین دادرسی مدنی به صراحت به سرعت یا اجرای عدالت در زمان معقول در دادرسی اشاره ننموده و بالتبع ضمانت اجرایی برای آن پیش‌بینی نکرده است؛ اگرچه این مفهوم مبنای وضع بسیاری از مقررات بوده است. لذا هدف از انجام این تحقیق بررسی ماهیت و جایگاه سرعت در دادرسی مدنی و پیش‌بینی ضمانت اجرای آن است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد، پذیرش سرعت در دادرسی به‌عنوان یک اصل حقوقی دشوار است بلکه سرعت به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های عدالت، یکی از اهداف آیین است و با پیش‌بینی ضمانت اجرا، می‌توان رعایت آن را تا حدودی تضمین نماید.</span> https://csiw.qom.ac.ir/article_4031_e930b5e079dbb5a705f8c226addab1e1.pdf