در جستجوی قانون عادلانه نگاهی به رویه شورای نگهبان قانون اساسی ایران و دیوان قانون اساسی فدرال آلمان

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسنده

استادیار، عضو هیئت‌علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تهران، ایران.

چکیده

در تحقق هدف والای عدالت، قوانین نقشی محوری و بی‌بدیل دارند. در این راستا، نهادهای دادرسی اساسی کارکردهای مهمی داشته و در راستای تحقق امر نظارت اساسی آرمان‌های اصلی و اصول بنیادین قانون اساسی را دنبال می‌کنند. شورای نگهبان قانون اساسی ایران و دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان در مقام تطبیق قوانین عادی با قانون اساسی بعضاً حتی فراتر از هنجار برتر خود که همان قانون اساسی است، عمل می‌نمایند. لذا این نهادها با نظارت بر «عادلانه بودن» به‌عنوان ویژگی کیفی قوانین، مترصد تحقق عدالت هستند. این مقاله می‌کوشد که با روش توصیفی‌تحلیلی به این سؤال اصلی پاسخ دهد که مبانی و نحوه نظارت شورای نگهبان ایران و دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان بر عادلانه بودن قوانین چگونه بوده و واجد چه تفاوت‌هایی است؟ برآیند این پژوهش آن است که شورای نگهبان و دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان هم در قالب نظارت‌های اساسی و هم در قالب نظارت بر کیفیت قوانین، در جستجوی تحقق قانون عادلانه بوده‌اند. این‌گونه از نظارت‌ها علاوه‌بر آنکه ریشه در برخی از اصول قوانین اساسی دو کشور دارد، حتی به فرضِ توسعهٔ صلاحیت‌های دادرس اساسی نیز منبعث از روح حاکم بر قانون اساسی در تحقق هدف عدالت است. در این مقاله مشخص می‌شود که شورای نگهبان در نظارت‌های محدود خود بر عادلانه بودن قوانین، صرفاً به مسئله عدالت اقتصادی نظر داشته است و این در حالی است که دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان سایر جنبه‌های عدالت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، مذهبی و... را مورد نظر داشته است.

تازه های تحقیق

عدالت از بزرگ‌ترین آرمان‌های بشر و از مهم‌ترین مفاهیم در حوزه علوم اجتماعی است. ضرورت آن برای جامعه انسانی سبب شده که این امر مهم، همواره به‌عنوان یکی از اهداف عالی زندگی اجتماعی بشر و نیز معیار ارزیابی رفتار رهبران جامعه مطرح باشد. بر این اساس، تحقق عدالت یکی از اهداف اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران بوده که در مقدمه و برخی از اصول قانون اساسی مورد توجه و تأکید قرار گرفته است.

در این پژوهش مشخص شد که شورای نگهبان و دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان هم مبتنی بر کارویژه‌های اصلی و سنتی خود (تطبیق قوانین عادی با شرع و قانون اساسی) و هم در مقام ناظر و پاسدار قانون اساسی، تحقق قوانین باکیفیت و محقق کننده عدالت را در دستور کار قرار داده‌اند. با وجود این، نحوه و حدود و ثغور نظارت کیفی نهادهای پاسدار قانون اساسی ایران و آلمان بر عادلانه بودن قانون شرایط متفاوتی را رقم زده است. درحالی‌که نظارت بر عادلانه بودن قوانین در رویه شورای نگهبان به مواردی اندک و معدود محدود می‌شود و اساساً باید از لابه‌لای نظارت‌های شرعی و اساسی شورا، رگه‌هایی از نظارت کیفی شورای نگهبان بر عادلانه بودن قوانین را جستجو نمود، نظارت دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان بر عنصر عادلانه بودن قوانین بسیار جدی و دقیق است. تا جایی که می‌توان ادعا نمود که مسئله عدالت به‌عنوان هنجار مرجع دادگاه قانون اساسی فدرال در نظارت بر قوانین عادی بدل شده است. نکته دیگر آن است که شورای نگهبان در نظارت‌های محدود خود بر عادلانه بودن قوانین، صرفاً به مسئله عدالت اقتصادی نظر داشته است و این در حالی است که دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان سایر جنبه‌های عدالت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، مذهبی و... را مورد نظر داشته است.

در ایران، بسیاری از قوانینِ مورد نظارت شورای نگهبان مانند قوانین برنامه و مصوبات مربوط به توسعه اقتصادی کمتر مورد نظارت کیفی شورای نگهبان از منظر تأمین عنصر عدالت قرار می‌گیرند و جلوگیری از «عدم تعادل اجتماعی یا اقتصادی» ازجمله حلقه‌های مفقوده در نظارت‌های شورای نگهبان بر مسئله عدالت محسوب می‌شود. این امر در حالی است که دادگاه قانون اساسی فدرال، یکی از اهداف جدی خود را ایجاد تعادل اجتماعی و اقتصادی در جامعه قرار داده و تلاش می‌کند تا این هدف را از مجرای نظارت کیفی بر قوانین محقق نماید.

در مجموع به نظر می‌رسد که نظارت دادگاه قانون اساسی فدرال بر عادلانه بودن قوانین، نظارتی به مراتب کامل‌تر و جامع‌تر از نظارت شورای نگهبان بر این ویژگی کیفی قانون است. بدیهی است که هر چه نهاد ناظر اساسی نقش فعال‌تری در تأمین عنصر عدالت برای قوانین داشته باشد، نظام حقوقی مسیر هموارتری برای نیل به اهداف بلند خود در پیش خواهد داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Constitutional Review in the Pursuit of Just Legislation: A Comparative Study of the Iranian Guardian Council and the German Federal Constitutional Court

نویسنده [English]

  • Mohammadshahab Jalilvand
Assistant Professor of Public Law, Ministry of Science, Research and Technology, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Legislation plays an indispensable role in the realisation of the ideal of justice, and constitutional adjudicatory bodies perform a vital function in safeguarding the fundamental values and principles enshrined in the constitution through the exercise of constitutional review. In assessing the conformity of ordinary legislation with the constitution, Iran's Guardian Council and the German Federal Constitutional Court have, on occasion, adopted interpretive approaches extending beyond the explicit provisions of their respective constitutional texts, treating the justness of legislation as an essential qualitative attribute of law and thereby seeking to advance the constitutional commitment to justice. This article, employing a descriptive-analytical methodology within a comparative framework, addresses the following central question: what are the legal foundations, criteria, and modalities through which these two institutions exercise oversight of the justness of legislation, and in what significant respects do their approaches diverge? The study finds that both the Guardian Council and the Federal Constitutional Court have pursued the realisation of just legislation not only through the formal review of constitutionality but also through substantive scrutiny of the qualitative attributes of law. Such qualitative oversight derives not merely from specific constitutional provisions but, even where it entails an expansive interpretation of the adjudicator's mandate, from the overarching spirit of the constitution in its commitment to the realisation of justice. The comparative analysis further demonstrates that, within the limited scope of its engagement with the justness of legislation, the Guardian Council has confined itself almost exclusively to considerations of economic justice, with particular emphasis on distributive and allocative justice, whereas the Federal Constitutional Court has adopted a considerably broader and more systematic conception, encompassing the social, economic, political, cultural, and religious dimensions of justice, and has operationalised the principle of equality and the prohibition of discrimination as reference norms in its qualitative review of ordinary legislation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • German Federal Constitutional Court
  • Guardian Council of Iran
  • Justice
  • Just Legislation
  • Qualitative Legislative Review
  • Constitutional Revie

مراجع

آلتمن، اندرو (1996). درآمدی بر فلسفه حقوق، ترجمه: بهروز جندقی سال 1386، چاپ اول، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (۱۳۶۴). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
تبیت، مارک (۲۰۰۵). فلسفه حقوق، ترجمه: حسن رضایی خاوری سال 138۴، مشهد: انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
حسینی‌طهرانی، سید محمدحسین (1426ق). امام شناسی، مشهد: انتشارات علامه طباطبایی.
دادگر، یداله و رحمانی، تیمور (1391). مبانی و اصول علم اقتصاد، چاپ سیزدهم، قم: بوستان کتب قم.
راسخ، محمد (1393). حق و مصلحت، چاپ سوم، تهران: نشر نی.
کاتوزیان، ناصر (1381). فلسفه حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلی، جان (1391). تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب، ترجمه: محمد راسخ، چاپ سوم، تهران: انتشارات طرح نو.
مرکز تحقیقات شورای نگهبان (1384). مجموعه نظریات شورای نگهبان در مورد مصوبات مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، تهران: مرکز تحقیقات شورای نگهبان.
متیو، برتران (1391). قانون، ترجمه: مجید ادیب، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
میرموسوی علی و حقیقت، سید صادق (1381). مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، چاپ اول، تهران: انتشارات دانش و اندیشه معاصر.
نمازی، حسین (1390). نظام‌های اقتصادی، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
واعظی، احمد (1388). نقد و بررسی نظریه‌های عدالت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
والزر، مایکل (1394)، حوزه‌های عدالت، ترجمه: صالح نجفی، تهران: انتشارات ثالث.
ویژه، محمدرضا (1390). کیفیت قوانین و امنیت قضایی، مجموعه مقالات امنیت قضایی، تهران: مجمع تشخیص مصلحت نظام، چاپ اول، مرکز تحقیقات استراتژیک.
آقانظری، حسن (1383). «عدالت اقتصادی از نظر افلاطون ارسطو و اسلام»، مجله اقتصاد اسلامی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۴، شماره ۱۴.
اخوان‌کاظمی، بهرام (1397). «نگرشی تطبیقی به مفهوم عدالت در فلسفهٔ سیاسی افلاطون و ارسطو»، فصلنامه مطالعات حقوقی، شماره ۳.
جلیلوند، محمدشهاب و گرجی‌ازندریانی، علی‌اکبر (1399). «نظارت نهاد پاسدار قانون اساسی بر شفافیت قوانین؛ مطالعهٔ تطبیقی شورای نگهبان ایران و دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، شماره ۴.
دانش‌پژوه، مصطفی (1386). «تأملی در رابطه حقوق و عدالت با تأکید بر حقوق اسلام»، دوفصلنامه پژوهشنامه حقوق اسلامی، شماره ۲.
راسخ، محمد (1385). «ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون»، مجله مجلس و پژوهش، شماره ۵۱.
رحمت‌الهی، حسین، عبدالمحمدی، فرزانه و حبیب‌نژاد، سیداحمد (1۴01). «مفهوم رشد انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با تطبیق بر قانون اساسی جمهوری فدرال آلمان»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۴، شماره پیاپی ۳۴.
زرقاء، محمد انس (1379). «عدالت توزیعی در اسلام»، ترجمه سیداسحاق علوی، فصلنامه نامه مفید، شماره 23.
عبداله‌زاده شهربابکی، آزاده (1398). «مبانی نظری بحث پیرامون کیفیت قانون: چیستی و چرایی؟»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، شماره ۶۳.
عبداله‌زاده شهربابکی، آزاده (1399). «روش‌های ارتقای کیفیت قانون»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، شماره 2.
عبدالملکی، حجت‌اله (1391). «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت منطقه‌ای (مقدمه‌ای بر مفهوم، فرایند و چارچوب برنامه‌ریزی)»، دوفصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی، شماره ۲.
فتحانی، علی (1388). «عدالت اقتصادی و راهبردهای مبتنی بر مفهوم»، ماهنامه اقتصادی بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی، شماره ۸۹-۹۰.
قاری‌سیدفاطمی، سیدمحمد (1380). «تحلیل مفاهیم کلیدی حقوق بشر معاصر؛ حق، تعهد، آزادی، برابری و عدالت»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 33 و 3۴.
کرمی قهی، محمدتقی و جُنگ، عباس (139۶). «اعتباریات اجتماعی و ضرورت عدالت»، فصلنامه فلسفه و الاهیات، سال 22، شماره ۲.
گرجی ازندریانی، علی‌اکبر (1393). «چالش‌ها و آسیب‌های اجرای قانون اساسی»، هفته‌نامه تجارت فردا.
گرجی‌ازندریانی، علی‌اکبر و جلیلوند، محمدشهاب (1396). «نظارت بر کیفیت قوانین در رویه شورای نگهبان»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، شماره ۱۸.
نظرنیا، محمود (139۶). بررسی جایگاه عدالت اقتصادی در ساختار اساسی جمهوری اسلامی ایران، ارائه شده در یازدهمین کنگره ملی پیشگامان پیشرفت.
واعظی، احمد (1۴00). «عدالت اجتماعی و نسبت آن با عدالت توزیعی»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۹۵.
ویژه، محمدرضا (138۶). «نظارت مرجع صیانت از قانون اساسی بر کیفیت قوانین ـ نگرشی تطبیقی بر عملکرد مراجع صیانت از قانون اساسی ایران و فرانسه»، سالنامه ایرانی حقوق بین‌الملل و تطبیقی، شماره۳.
References
Fuller, L. L. (1969). The morality of law. Yale University Press.
Konow, J. (2001). Fair and square: The four sides of distributive justice. Journal of Economic Behavior & Organization, 46(2), 137-164.
Marmor, A. (2010). Philosophy of law. Princeton University Press.
Mousmouti, M. (2012). Operationalising quality of legislation through the effectiveness test. Legisprudence Journal, 6(2), 191-205.
Rawls, J. (1986). A theory of justice. Oxford University Press.
Xanthaki, H. (2013, April). Standards for legislation in civil and common law countries: Features, practices, common ground [Conference presentation]. Legislative Quality Workshop, Cape Town, South Africa. https://www.ial-online.org/uploads/2013/04/Xanthaki-presentation-Cape-Town-130409.pdf
 
In Persian
Abdullahzādah Shahr-bābakī, Ā. (2019). Theoretical foundations of the discourse on legislative quality: What and why?. Public Law Research Quarterly, (63). [In Persian]
Abdullahzādah Shahr-bābakī, Ā. (2020). Methods of improving legislative quality. Public Law Research Quarterly, (2). [In Persian]
Abdulmalikī, Ḥ. (2012). The Islamic-Iranian model of regional development: An introduction to concept, process, and planning framework. Biannual Journal of Islamic Economic Studies, (2). [In Persian]
Āqānaẓarī, Ḥ. (2004). Economic justice from the perspectives of Plato, Aristotle, and Islam. Biannual Journal of Islamic Economic Studies, (14). [In Persian]
Akhawān-Kāẓimī, B. (2018). A comparative approach to the concept of justice in the political philosophy of Plato and Aristotle. Legal Research Quarterly, (3). [In Persian]
Altman, A. (2007). An introduction to philosophy of law (B. Jandaqī, Trans., 1st ed.). Imām Khumaynī Research and Education Center. (Original work published 1996) [In Persian]
Dādgar, Y., & Raḥmānī, T. (2012). Foundations and principles of economics (13th ed.). Qom: Būstān-i Kutub. [In Persian]
Dānishpazhūh, M. (2007). A reflection on the relationship between law and justice with emphasis on Islamic law. Biannual Journal of Islamic Legal Studies, (2). [In Persian]
Fatḥānī, A. (2009). Economic justice and concept-based strategies. Monthly Review of Economic Policies and Issues, (89-90). [In Persian]
Gurjī Azandarīyānī, A. A. (2014). Challenges and Issues in the implementation of the constitution. Tijārat-i Fardā Weekly. [In Persian]
Gurjī Azandarīyānī, A. A., & Jalīlvand, M. Sh. (2017). Supervision of legislative quality in the practice of the Guardian Council. Quarterly of Public Law Knowledge, (18). [In Persian]
Ḥusaynī-Ṭihrānī, S. M. Ḥ. (2005). Imām-shināsī [Imamology]. ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī Publications. [In Persian]
Jalīlvand, M. Sh., & Gurjī Azandarīyānī, A. A. (2020). Supervision of the constitutional oversight body over legislative transparency: A comparative study of the Iranian Guardian Council and the German Federal Constitutional Court. Quarterly of Public Law Studies, (4). [In Persian]
Karamī Qahī, M. T., & Jung, A. (2017). Social constructivism and the necessity of justice. Quartely of Philosophy and Theology, 22(2). [In Persian]
Kātūziyān, N. (2002). Philosophy of law. Sahami Intishar Publications. [In Persian]
Kelly, J. (2012). A short history of Western legal theory (M. Rāsekh, Trans., 3rd ed.). Ṭarḥ-i Naw Publications. (Original work published 1992) [In Persian]
Research Center of the Guardian Council. (2005). Collection of the Guardian Council’s opinions and awards concerning legislation of the Islamic Consultative Assembly (1st ed.). [In Persian]
Mathieu, B. (2012). Law (M. Adīb, Trans., 1st ed.). Mīzān Publications. [In Persian]
Mīrmūsavī, A., & Ḥaqīqat, S. Ṣ. (2002). Foundations of human rights from the perspectives of Islam and other schools (1st ed.). Dānish va Andīsha-yi Muʿāṣir Publications. [In Persian]
Namāzī, Ḥ. (2011). Economic systems (2nd ed.). Sahami Intishar Publications. [In Persian]
Naẓarniyā, M. (2017). An examination of the status of economic justice in the constitutional structure of the Islamic Republic of Iran [Conference presentation]. 11th National Congress of Pīshgāmān-i Pīshraft, Iran. [In Persian]
Public Relations and Cultural Affairs Department of the Islamic Consultative Assembly. (1985). Detailed records of the proceedings of the Assembly for the Final Review of the Constitution of the Islamic Republic of Iran (1st ed.). [In Persian]
Qārī Sayyid Fāṭimī, S. M. (2001). An analysis of key concepts in contemporary human rights: Right, obligation, freedom, equality, and justice]. Legal Research Quarterly, (33-34). [In Persian]
Raḥmatallāhī, Ḥ., ʿAbdulmuḥammadī, F., & Ḥabībnizhād, S. A. (2022). The concept of human development in the Constitution of the Islamic Republic of Iran in comparison with the Constitution of the Federal Republic of Germany. Comparative studies on Islamic and Western Law, 4(34). [In Persian]
Rāsekh, M. (2006). Essential and Incidental characteristics of law. Quarterly of Majlis va Pazhūhish, (51). [In Persian]
Rāsekh, M. (2014). Right and Interest (3rd ed.). Ney Publications. [In Persian]
Tebbit, M. (2005). Philosophy of law (Ḥ. Riżāyī Khāvarī, Trans.). Razavi University of Islamic Sciences Press. [In Persian]
Vāʿiẓī, A. (2009). A critical examination of theories of justice. Imām Khumaynī Research and Education Center. [In Persian]
Vāʿiẓī, A. (2021). Social justice and its relation to distributive justice. Quarterly of Political Sciences, (95). [In Persian]
Vīzhe, M. R. (2007). Supervision of the constitutional oversight body over legislative quality: A comparative perspective on the practice of constitutional guardians in Iran and France]. Iranian Annual of International and Comparative Law, (3). [In Persian]
Vīzhe, M. R. (2011). Legislative quality and judicial security. In Judicial Security Proceedings (1st ed.). Strategic Research Center of the Iranian Expediency-Discernment Council. [In Persian]
Walzer, M. (2015). Spheres of justice (Ṣ. Najafī, Trans.). Thāliṯ Publications. [In Persian]
Zarqāʾ, M. A. (2000). Distributive justice in Islam (S. I. ʿAlawī, Trans.). Quarterly of Nāme-yi Mufīd, (23). [In Persian]
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار