«شروط غیرمنتظره» قراردادی؛ مفهوم، معیار و وضعیت حقوقی (مطالعه تطبیقی در اسناد بین‌المللی، نظام حقوقی کامن‌لا و ایران)

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق خصوصی و اقتصادی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.

10.22091/csiw.2025.12119.2623

چکیده

در این نوشتار، مفهوم، معیار شناسایی و وضعیت حقوقی «شروط غیرمنتظره»، با مطالعه تطبیقی در اسناد بین‌المللی، نظام حقوقی کامن‌لا و ایران مطالعه شده‌است. هدف از پژوهش حاضر، ارائه تعریف روشن و ضابطه تشخیص و احراز این‌گونه شروط و تبیین وضعیت حقوقی آنها ازحیث صحت و اعتبار بود و با این پرسش اساسی روبه‌رو بودیم که موضع اسناد بین‌المللی و رویه قضایی در کامن‌لا نسبت به شروط تعجب‌برانگیز چیست و مبانی حقوقی و رویه قضایی ایران چه رویکردی نسبت به شروط یادشده دارند؟ پس از مطالعه تطبیقی در اسناد بین‌المللی و تحلیل آرای قضایی، این نتیجه به‌دست آمد که شروط غیرمنتظره شروطی هستند که مورد مذاکره طرفین قرار نگرفته و برخلاف انتظار معقول و متعارف اشخاص در قرارداد گنجانده می‌شوند. محتوا، زبان یا نحوه ارائه این شروط که ممکن است به‌صورت غیرشفاف، مبهم، با فونت ریز یا در پشت صفحه درج شوند، به‌گونه‌ای است که عموماً از نظرِ طرف مقابل قرارداد مغفول می‌ماند و وجود آن در عقد مایه شگفتنی هر انسان معقول و متعارفی می‌شود. بنابراین، مشروط‌علیه درحالی قرارداد را امضا می‌کند که از وجود شروط تعجب‌برانگیز در ضمن آن بی‌اطلاع است و قصد واقعی جهت التزام به چنین شروطی را ندارد. بر همین اساس، اسناد تجاری بین‌المللی، این شروط را مؤثر و الزام‌آور نمی‌شناسند، مگر اینکه استنادکننده به شرط مزبور، اقدامات معقول برای جلب توجه طرف مقابل به شرط را به‌عمل آورده باشد. در حقوق ایران نیز اصل حاکمیت اراده باطنی بر اراده ظاهری مقتضی پذیرش همین راه‌حل است، اگرچه دادگاه‌های ما آرای مخالفی نیز صادر نموده‌اند.

تازه های تحقیق

مطالعه اسناد تجاری بین‌المللی بیانگر آن است که صرف درج شروط غیرمنتظره در قراردادها نمی‌تواند سبب استحقاق مشروط‌له به دریافت یا مطالبه موضوع شرط باشد، بلکه مشروط‌له برای استناد به این شروط در برابر طرف مقابل ملزم است که در هنگام انعقاد قرارداد، شروط یادشده را به وی اطلاع‌رسانی نموده و به‌طور معقول و متعارف توجه او را نسبت به وجود این شروط در قرارداد جلب نماید. بر این بنیاد، در اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی مقرر شده است که هیچ شرط مندرج در شروط استاندارد، چنانچه دارای خصیصه‌ای باشد که طرف دیگر به‌طور متعارف امکان ندارد انتظار وجود آن را در قرارداد داشته باشد، مؤثر نخواهد بود، مگر اینکه توسط طرف دیگر به‌طور صریح پذیرفته شده باشد. همچنین، برای تعیین اینکه یک شرط دارای ویژگی غیرمنتظره هست یا نه، محتوا، زبان و نحوه ارائه شرط مزبور را مورد توجه قرار می‌دهد. وانگهی، اصول حقوق قراردادهای اروپایی، شروط قراردادی را که به‌طور جداگانه مورد مذاکره قرار نگرفته‌اند صرفاً زمانی علیه طرفی که از آن شروط آگاه نبوده است قابل استناد می‌داند که طرف استنادکننده به این شروط، اقدامات معقول برای جلب توجه طرف مقابل به شروط یادشده را قبل یا هنگام انعقاد قرارداد به‌عمل آورده باشد. اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی اوهاداک نیز، صرف قبول و امضای قرارداد استانداردی را که، با توجه به طبیعت، زبان و نحوه تنظیم و ایجاد آن، حاوی شروط غیرمنتظره و غیرعادی هستند و طرف قبول‌کننده نمی‌تواند به‌طور معقول و متعارفی انتظار وجود چنین شروطی را با توجه به اوضاع و احوال موجود در زمان قرارداد داشته باشد، الزام‌آور ندانسته و حقی برای مشروط له جهت استناد به این شروط و الزام طرف مقابل به ایفای آن ایجاد نمی‌نماید. در رویه قضایی کشورهای عضو نظام حقوقی کامن‌لا، مانند آرای صادره از محاکم کشور استرالیا با استناد به قاعده موسوم به «دست قرمز»، آرای قضایی صادره شده در نظام حقوقی انگلستان با تکیه بر دکترین «اخطار معقول» و تصمیم‌ دادگاه استیناف انتاریو (کانادا) نیز از همین رویکرد پیروی شده است.

در برابر، در حقوق ایران، اعم از قوانین موضوعه، دکترین حقوقی و رویه قضایی، به‌صورت صریح به شروط غیرمنتظره و وضعیت حقوقی آن‌ها پرداخته نشده است و برخی از دادگاه‌ها نیز که با این موضوع مواجه شده‌اند، بدون توجه به دکترین یادشده، طبق عمومات حکم به درستی شرط داده‌اند. با این حال و نظر به اصل حاکمیت اراده باطنی بر اراده ظاهری، شروط مزبور که بنا به فرض، مورد اطلاع مشروط‌له قرار نگرفته و وارد قلمرو تراضی نشده، اعتبار ندارند. از حیث اثباتی نیز به‌نظر می‌رسد که با توجه به طبیعت و ماهیت ویژه شرط، به حکم عرف و ظاهر، مشروط‌علیه از وجود شروط غیرمنتظره مطلع فرض نمی‌شود، مگر اینکه مشروط‌له اثبات کند که به‌نحو معقول و متعارفی طرف مقابل را از وجود شرط آگاه ساخته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Surprising Contractual Terms: Concept, Identification Criteria, and Legal Status (Comparative Study of International Instruments, the Common Law, and Iranian Law)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hadi Javaherkalam 1
  • seyyed sina salimi 2
1 Assistant Professor, Department of Private and Economic Law, Faculty of Law and Political Sciences, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
2 PhD Student of Private Law, Faculty of Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This article examines the concept, criteria for identifying, and legal status of surprising contractual terms through a comparative study of international instruments, the common law, and Iranian law. It seeks to formulate a clear definition and workable criteria for identifying and establishing such terms and to determine their legal status with respect to validity and binding effect. The study addresses the central questions of how international instruments and common-law judicial practice approach surprising terms and what position Iranian legal doctrine and judicial practice adopt toward them. Based on a comparative analysis of international instruments and an examination of judicial decisions, the article finds that surprising terms are contractual provisions that have not been individually negotiated by the parties and are incorporated into a contract contrary to the reasonable and ordinary expectations of the contracting party. Their content, language, or manner of presentation, including opaque or ambiguous drafting, small print, or placement on the reverse side of a document, may be such that the provision generally escapes the attention of the other contracting party, making its inclusion in the contract surprising to a reasonable person. Accordingly, the party against whom such a term is invoked may sign the contract without being aware of its existence and without a genuine intention to assume an obligation arising from it. The study further demonstrates that international instruments do not regard such terms as effective or binding unless the party seeking to rely on them has taken reasonable steps to draw the other party's attention to them. In Iranian law, the principle that subjective intention prevails over its objective manifestation likewise supports this approach. From an evidentiary perspective, given the particular nature of surprising terms, the party against whom such a term is invoked should not be presumed to have been aware of it; rather, the burden should rest on the party relying on the term to establish that reasonable and customary measures were taken to bring it to the other party's attention. Nevertheless, Iranian judicial practice has not adopted a uniform approach and has, in some cases, upheld such terms without sufficiently addressing their surprising character.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Surprising Contractual Terms
  • Subjective Intention
  • Objective Manifestation of Intention
  • Standard-Form Contracts
  • Reasonable Notice

مراجع

اخلاقی، بهروز؛ امام، فرهاد؛ 1385ش، اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی؛ چاپ دوم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی.
افتتاحی، محدثه؛ 1396ش، «مطالعه تطبیقی شروط غیرمنصفانه در فقه، حقوق ایران و سند حقوق مشترک بیع اروپایی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی محمدعلی خورسندیان، رشته حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز.
افشاری‌کاوه، مهری؛ 1394ش، «مطالعه تطبیقی قراردادهای استاندارد در نظام حقوقی ایران و انگلیس»، پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی سید الهام‌الدین نجفی آل‌هاشم، رشته حقوق خصوصی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره).
انصاری(شیخ)، مرتضی؛ 1411ه.ق، المکاسب، ج1، قم، دارالذخائر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ 1387ش، تأثیر اراده در حقوق مدنی؛ چاپ دوم، تهران: گنج دانش.
حسینی‌مراغی، میرفتاح؛ 1417ه.ق، العناوین الفقهیه؛ ج2، چ2، قم: موسسه النشر الاسلامی.
دبیرنیا، علیرضا، شیبانی، عادل؛ 1402ش، «تقنین قضایی، بررسی نسبت نظام حقوقی ایران با مکتب واقع‌گرایی حقوقی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره 4.
شهیدی، مهدی؛ 1388ش، تشکیل قراردادها و تعهدات؛ چاپ هفتم، تهران: مجد.
شیروی، عبدالحسین؛ 1400ش، حقوق تجارت بین‌الملل؛ چاپ سیزدهم، تهران: سمت.
صفایی، سیدحسین؛ 1399ش، قواعد عمومی قراردادها؛ چ32، تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر؛ 1383ش، اعمال حقوقی؛ چاپ نهم، تهران: شرکت انتشار.
کاتوزیان، ناصر؛ 1388ش، قواعد عمومی قراردادها؛ ج1، چاپ هشتم، تهران: شرکت انتشار.
کاوسی، علیرضا؛ 1388ش، «بررسی تطبیقی شروط غیرمنصفانه در قراردادها در حقوق ایران و انگلیس»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی محمد تقی رفیعی، رشته حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران.
کشاورزی‌ولدانی، مرتضی؛ 1396ش، «حاکمیت اراده ظاهری در متون فقه امامیه»، رساله دکتری، به راهنمایی حسین ناصری‌مقدم، رشته حقوق خصوصی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد.
موسوی بجنوردی، سیدحسن؛ 1377ه.ق، القواعد الفقهیۀ؛ ج3، چ1، قم: نشر الهادی.
میرشکاری، عباس؛ 1396ش، «رویکرد رویه قضایی در برابر: تعارض اراده ظاهری و باطنی»، وکیل مدافع، شماره 16.
نائینی، محمدحسین؛ 1373ه.ق، منیة الطالب؛ ج1، چ1، تهران: المکتبۀ المحمدیۀ.
نجفی، محمدحسن؛ 1404ه.ق، جواهرالکلام؛ ج31، چ7، بیروت: احیا التراث العربی.
هرمزی، خیراله؛ 1376ش، «اراده ظاهری و اراده باطنی و نقش آن در تفسیر و آثار قرارداد»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی استاد حسنعلی درودیان، رشته حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
Reference
Angelo, A. H., & Ellinger, E. P. (1992). Unconscionable contracts: A comparative study of the approaches in England, France, Germany, and the United States. Loyola of Los Angeles International and Comparative Law Review, 14(3), 455-506.
Ayres, I., & Schwartz, A. (2013). The no-reading problem in consumer contract law. Faculty Scholarship Series, 66.
Ben-Shahar, O. (2008). The myth of the opportunity to read in contract law. SSRN Electronic Journal.
Cumes, G. (2005). Case notes and comment: The High Court decision in Toll (FGCT) Pty Ltd v Alphapharm Pty Ltd & Ors. University of New England Law Journal, 2(2).
Fayyad, M. (2012). A glance at unfair terms in consumer transactions in Arab legal systems and Islamic law: What Arab lawyers can learn from the European experience? International Journal of Private Law, 5(2), 200-227.
Gandhi, R. (2023, July 11). Case judgments: L'Estrange v Graucob [1934]: Facts and decision. Case Judgments.
Ignachkov, B. (2023, July 9). Case summary: L'Estrange v F Graucob Ltd [1934] 2 K.B. 394. CareerInLaw.
Kapnoullas, S., & Clarke, B. (2006). Incorporation of unusual or unreasonable terms into contracts: The red hand rule and signed documents. Deakin Law Review, 11(2).
Lando, O. (2007). Is good faith an over-arching general clause in the Principles of European Contract Law? European Review of Private Law, 15(6), 841-853.
LawTeacher. (2021, September 29). Parker v South Eastern Railway.
McKendrick, E. (2007). Contract law (7th ed.). Palgrave Macmillan.
OHADAC Principles on International Commercial Contracts. (2014).
Organization for the Harmonization of Business Law in the Caribbean. (n.d.). OHADAC Principles on International Commercial Contracts. Retrieved September 11, 2024, from
Peekay Intermark Ltd v Australia & New Zealand Banking Group Ltd, EWCA Civ 386 (2006).
Principles of European Contract Law. (2002).
Priya, L. (2024, May 13). Case summary: Parker v South Eastern Railway Company. LegalFly.
R&B Custom Brokers Co Ltd v United Dominions Trust Ltd, 1 WLR 321 (1988).
Richardson, Spence & Co v Rowntree, AC 217 (1894).
Sneddon, M. (1992). Unconscionability in Australian law: Development and policy issues. Loyola of Los Angeles International and Comparative Law Review, 14(3), 454-568.
Spencer, J. R. (1973). Signature, consent, and the rule in L'Estrange v Graucob. The Cambridge Law Journal, 32(1).
Stone, R., & Devenney, J. (2022). The modern law of contract (14th ed.). Routledge.
Tilden Rent-A-Car Co v Clendenning, 1978 CanLII 1446 (ON CA).
Toll (FGCT) Pty Ltd v Alphapharm Pty Ltd, 211 ALR 342 (2004).
Uber Technologies Inc. v Heller, 2021 SCC 5.
UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts 2016. (2016).
Wilmot, L., Christensen, S., & Butler, D. (2005). Contract law (2nd ed.). Oxford University Press.
Zulhafiz, W. M. (2017). On the contractual risk allocation in oil and gas projects. The Law Review, 168-193.
In Persian
Afshari-Kaveh, M. (2015). A comparative study of standard-form contracts in the Iranian and English legal systems [Master’s thesis, Imam Khomeini International University].
Akhlaqi, B., & Emam, F. (2006). Principles of international commercial contracts (2nd ed.). Institute for Legal Studies and Research.
Ansari, M. (1990/91). Al-Makasib (Vol. 1). Dar al-Dhakhair.
Dabirnia, A., & Sheibani, A. (2023). Judicial legislation: An examination of the relationship between the Iranian legal system and the school of legal realism. Comparative Research in Islamic and Western Law, (4).
Eftetahi, M. (2017). A comparative study of unfair terms in jurisprudence, Iranian law, and the European Sales Law Common Frame of Reference [Master’s thesis, Shiraz University].
Hormozi, K. (1997). Apparent and actual intention and their role in the interpretation and effects of contracts [Master’s thesis, University of Tehran].
Hosseini-Maraghi, M. (1996/97). Al-Unwan al-Fiqhiyyah (Vol. 2, 2nd ed.). Islamic Publishing Institute.
Jafari Langroudi, M. J. (2008). The effect of will in civil law (2nd ed.). Ganj-e Danesh Publishing.
Katouzian, N. (2004). Legal acts (9th ed.). Sahami Aam Enteshar Company.
Katouzian, N. (2009). General principles of contracts (Vol. 1, 8th ed.). Sahami Aam Enteshar Company.
Kavousi, A. (2009). A comparative study of unfair terms in contracts under Iranian and English law [Master’s thesis, University of Mazandaran].
Keshavarzi-Voldani, M. (2017). The dominance of apparent intention in the texts of Imami jurisprudence [Doctoral dissertation, Ferdowsi University of Mashhad].
Mirshekari, A. (2017). The judicial approach to the conflict between apparent and actual intention. Vakil-e Modafe, (16).
Mousavi Bojnourdi, S. H. (1957/58). Al-Qawa'id al-Fiqhiyyah (Vol. 3). Al-Hadi Publishing.
Naeini, M. H. (1953/54). Muniyat al-Talib (Vol. 1). Al-Maktabah al-Muhammadiyyah.
Najafi, M. H. (1983/84). Jawahir al-Kalam (Vol. 31, 7th ed.). Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Safaei, S. H. (2020). General principles of contracts (32nd ed.). Mizan Publishing.
Shahidi, M. (2009). Formation of contracts and obligations (7th ed.). Majd Publishing.
Shiravi, A. H. (2021). International commercial law (13th ed.). SAMT Publishing.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار