همگرایی و واگرایی در تفسیر حق بر تمامیت جسمانی در حقوق بشر اسلامی و معاصر: مطالعه تطبیقی مصادیق چالش برانگیز

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران.

2 استادیار گروه حقوق عمومی ، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

10.22091/csiw.2025.12355.2635

چکیده

حق بر تمامیت جسمانی یکی از حقوق اساسی بشر است که در نظام حقوق بشر معاصر و منظومه حقوق بشر اسلامی  به‌عنوان بخشی از حقوق فردی و مرتبط با مفاهیمی نظیر حق بر زندگی، حق بر سلامت و حق بر منع شکنجه پذیرفته شده است. با وجود این اشتراک مبنایی، تفسیر این حق در مواجهه با مصادیق چالش‌برانگیز، عرصه بروز همگرایی‌ها و واگرایی‌های مفهومی و اجرایی میان دو نظام حقوقی مذکور است. مقاله حاضر  با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکردی تطبیقی به بررسی میزان همگرایی و واگرایی در تفسیر حق بر تمامیت جسمانی در مواردی چون مداخلات پزشکی بدون رضایت، سقط جنین، خودکشی و اتانازی می‌پردازد. تحلیل داده‌ها بر مبنای منابع فقهی، اسناد بین‌المللی و رویه‌های قضایی نشان می‌دهد که هرچند در اصولی چون منع شکنجه و لزوم رضایت در مداخلات پزشکی، همگرایی قابل توجهی میان دو نظام وجود دارد، در برخی مصادیق خاص سقط جنین، خودکشی و اتونازی، واگرایی ناشی از تفاوت در مبانی انسان‌شناختی و اخلاقی به‌وضوح مشهود است.

تازه های تحقیق

از بررسی­های تطبیقی صورت گرفته این نتایج حاصل می­گردد که هر دو نظام حقوق بشر اسلامی و معاصر، کرامت انسانی را به‌عنوان مبنای حمایت از تمامیت جسمانی می‌پذیرند. در نظام اسلامی، قواعدی همچون «قاعده لاضرر» و اصل «حرمت ایذاء مؤمن» بر این مسئله تأکید دارند. در اندیشه اسلامی تسلط انسان بر حیات خود مطلق نیست زیرا این حق را خالق انسان به وی عطا کرده است و برای بهره­برداری از این حق عظیم چارچوب­هایی مشخص کرده و می­تواند در آن دخل و تصرف کند، با این تعریف در اندیشه اسلامی جوازی برای خودکشی وجود ندارد. به این ترتیب زمانی که انسان حق سلب حیات از خود را نداشته باشد به طریق اولی نمی­تواند حیات دیگری را نیز سلب کند . به تعبیر دیگر حق حیات موهبتی الهی است و نه امری اعتباری یا قراردادی، به همین خاطر سلب حیات انسانی با رضایت وی نیز جایز نمی­باشد. حق حیات دارای  جنبه الهی است که خدای متعال به انسان بخشیده است و با کرامت ذاتی انسان­ها قرین است به این ترتیب در اندیشه اسلامی  انسان اجازه تعرض به این کرامت را ندارد انسان حق سلب حیات خود و دیگران را حتی با رضایت آنان ندارد . در نظام حقوق بشر معاصر سخن از حق بر جسم است  به رسمیت شناختن چنین حقی و اجازه سلب حیات توسط خود فرد عملا سبب ایجاد تعارض در ماهیت  و اعمال حق حیات شده است است که نظام حقوق بشر معاصر راه­حلی برای آن ارائه نکرده است. به این ترتیب تفاوت اصلی میان این دو نظام در مبانی آن‌هاست. حقوق بشر اسلامی بر پایه اصول شرعی و فقهی استوار است، درحالی‌که نظام بین­المللی معاصر مبتنی بر اسناد سکولار و حقوق بین‌المللی مدرن است. این تفاوت در تفسیر و اجرای حقوق بشر نیز تأثیرگذار است. علاوه بر این، حقوق بشر معاصر با تاکید بر فاعلیت انسان،  حق بر خودمختاری جسمانی را بخشی از زندگی خصوصی دانست. در مقابل، حقوق اسلامی با پذیرش رویکرد آزادی توام با مسئولیت این حق را با محدودیت‌هایی مانند ممنوعیت خودکشی یا خودآزاری تفسیر می‌کند. حقوق بشر معاصر به دلیل تأثیرپذیری از فرهنگ سکولار و فردگرایانه، حق بر تمامیت جسمانی را به‌عنوان بخشی از آزادی‌های فردی تفسیر می‌کند. در مقابل، نظام اسلامی این حق را در بستر ارزش‌های اجتماعی و مسئولیت‌های جمعی قرار می‌دهد. با وجود تفاوت‌های بنیادین، هر دو نظام در حمایت از کرامت انسانی و حفاظت از تمامیت جسمانی، هر دو نظام اهداف مشترکی را دنبال می‌کنند. بهره‌گیری از نقاط قوت نظام حقوق بشر اسلامی در باب تاکید و اهمیت والای ارزش انسانی می‌تواند زمینه‌ساز تقویت حمایت از این حق در سطح جهانی شود.

تحلیل تطبیقی حق بر تمامیت جسمانی در دو نظام حقوق بشر اسلامی و حقوق بشر معاصر نشان می‌دهد که اگرچه هر دو منظومه در سطح مفاهیم بنیادین، نظیر حرمت تعرض به جسم انسان، اصل کرامت ذاتی، و ضرورت رضایت آگاهانه در مداخلات پزشکی، اشتراکاتی مفهومی و ارزشی دارند، اما در فرآیند تفسیر و انطباق این اصول با مصادیق نوظهور، واگرایی‌های چشمگیری ظاهر می‌شود. با این توضیح که در زمینه همگرایی‌ها، می‌توان به مواردی چون ممنوعیت شکنجه، منع هرگونه برخورد تحقیرآمیز و اصل رضایت در درمان اشاره کرد که هر دو نظام با استناد به مبانی کرامت انسانی و حرمت نفس، بر آن‌ها تأکید دارند. اما در حوزه واگرایی‌ها، موضوعاتی مانند سقط جنین، اتانازی (مرگ با کمک پزشک) محل بروز تفاوت‌های بنیادین است. در نظام حقوق بشر معاصر، این مسائل عمدتاً با محوریت اصل خودمختاری فردی و رضایت شخصی تفسیر می‌شوند، حال آن­که در حقوق بشر اسلامی، اصل کرامت انسانی با درک خاصی از طبیعت بشر، اراده الهی و ملاحظات اخلاقی مبتنی بر شریعت گره خورده و دامنه مشروعیت این مصادیق را محدود می‌سازد.مقایسه دو نظام نشان می‌دهد که در موضوعات خودکشی، اتانازی و مداخلات پزشکی بدون رضایت، واگرایی بنیادین در برداشت از «مالکیت بر بدن» وجود دارد؛ حقوق بشر معاصر بر اختیار فردی تأکید دارد، در حالی که حقوق بشر اسلامی سلطه مطلق انسان بر بدن را نمی‌پذیرد.همگرایی نسبی در پذیرش مراقبت‌های تسکینی، درمان‌های بی‌فایده یا اصل ضرورت در شرایط اضطراری دیده می‌شود.در هر دو نظام، تزاحم میان حق فرد و تکالیف دولت/جامعه با شیوه‌های متفاوت حل می‌شود با این توضیح که این مساله در نظام حقوق بشر معاصر با موازنه حقوق و در حقوق بشر اسلامی با اولویت‌دادن به حفظ حیات و مصالح عمومی قابل حل است. در این خصوص راه­کارهایی قابل پیشنهاد است:

بازتعریف «مالکیت بر بدن» در چارچوب امانت الهی

در حالی که حقوق بشر معاصر بر اختیار مطلق فرد بر بدن تأکید دارد، اندیشه اسلامی بدن را «امانت الهی» می‌داند. راهکار پیشنهادی آن است که در سطح بین‌المللی، مفهوم «حق بر بدن» به‌جای «مالکیت مطلق» با مفهوم «امانت‌داری همراه با کرامت» بازتعریف شود. این بازتعریف امکان گفت‌وگو میان دو نظام را فراهم می‌کند، زیرا هم کرامت و اختیار فردی حفظ می‌شود و هم حیات و سلامت به‌عنوان ارزش بنیادین پاس داشته می‌شود.

-توسعه استثناهای فقهی محدود و دقیق

در مصادیقی نظیر سقط جنین یا مداخلات پزشکی اضطراری، فقه اسلامی اجازه­ی محدود برای حفظ جان مادر یا جلوگیری از ضرر جدی می­دهد. استفاده از این استثناها به صورت شفاف و قانونی می­تواند با حق بر تمامیت جسمانی فرد هماهنگ شود بدون این­که اصول اسلامی نقض گردد.

- تبیین دقیق حقوق و مسئولیت­ها در مستندات قانونی داخلی

تدوین مقررات ملی با ارجاع به اصول فقهی و بیان دقیق حدود حق و حدود مداخله پزشکی، مرزهای اجماع و واگرایی را مشخص می­کند و از تفسیر سلیقه­ای پیشگری می­کند.

- تشیویق مشاوره فقهی- پزشکی برای تصمیم­گیری­های مهم

تشکیل کمیته­های مشترک فقهی و پزشکی برای بررسی هر مورد خاص می­تواند راهکاری عملی باشد تا هم اصول دینی رعایت شود و هم حق فرد به شکل معقول تضمین گردد.

تفکیک میان قطع درمان بیهوده و سلب عمدی حیات

برای رفع تعارض‌ها، لازم است تفکیکی روشن میان قطع درمان بیهوده و اتانازی فعال ایجاد شود. در اندیشه اسلامی، اتانازی ممنوع است اما قطع درمان بیهوده در شرایط خاص مرگ مغزی می‌تواند جایز تلقی شود. ترویج این تفکیک در حقوق بین‌الملل می‌تواند راهی برای تقریب دیدگاه‌ها باشد.

-تقویت اصل «ضرورت و مصلحت عمومی» در مداخلات پزشکی

در حقوق اسلامی، مصلحت عمومی می‌تواند در شرایطی خاص بر رضایت فردی مقدم شود. پیشنهاد می‌شود در نظام بین‌المللی نیز چارچوب‌های دقیق‌تری برای مداخلات پزشکی اجباری در شرایط تهدید جمعی (مانند بیماری‌های مسری) تدوین گردد. البته این استثنا باید با تضمین‌های قوی نظارتی همراه باشد تا به نقض خودسرانه حقوق فردی منجر نشود.

-نهادینه‌سازی گفت‌وگوی بین‌فرهنگی در حقوق بشر

یکی از چالش‌های اصلی، تفاوت مبانی فلسفی دو نظام است. پیشنهاد می‌شود در سطح سازمان ملل و نهادهای منطقه‌ای، کارگروه‌های بین‌فرهنگی و بین‌مذهبی برای گفت‌وگو درباره حقوق مرتبط با تمامیت جسمانی ایجاد شوند. این گفت‌وگو می‌تواند به تولید استانداردهایی بین‌المللی منجر شود که هم حساسیت‌های دینی–فرهنگی و هم ارزش‌های جهانی حقوق بشر را بازتاب دهند.

-توسعه حق بر آموزش و آگاهی‌بخشی در حوزه سلامت

هم اسلام و هم حقوق بشر معاصر بر ضرورت آگاهی انسان تأکید دارند. بنابراین، راهکار عملی آن است که دولت‌ها موظف شوند برنامه‌های آموزشی عمومی درباره حقوق بیماران، مراقبت‌های تسکینی و محدودیت‌های مشروع مداخلات پزشکی را در نظام سلامت خود نهادینه کنند. این امر از یک‌سو مانع نقض خودسرانه تمامیت جسمانی می‌شود و از سوی دیگر با آموزه‌های اسلامی در خصوص «لزوم علم و آگاهی» هم‌سو است.

با اتخاذ این راهکارها، می‌توان گفت‌وگویی سازنده میان حقوق بشر اسلامی و حقوق بشر معاصر ایجاد کرد. چنین گفت‌وگویی نه‌تنها از برخورد و تقابل جلوگیری می‌کند، بلکه امکان توسعه یک الگوی چندفرهنگی در حمایت از حق بر تمامیت جسمانی را فراهم می‌سازد؛ الگویی که کرامت انسان را حفظ می‌کند، اما در عین حال به ارزش‌های دینی و فرهنگی نیز بی‌اعتنا نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Convergence and Divergence in the Interpretation of the Right to Bodily Integrity in Islamic and Contemporary Human Rights Law: A Comparative Study of Challenging Cases

نویسندگان [English]

  • Seyedeh Latifeh Hosseini 1
  • Ali Bahadori 2
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Social Sciences and Economics, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Public Law, Faculty of Law, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The right to bodily integrity is a fundamental human right recognized both in contemporary international human rights law and within the Islamic human rights framework as part of individual rights and in close connection with such concepts as the right to life, the right to health, and the prohibition of torture. Despite this foundational commonality, the interpretation of this right in challenging cases reveals areas of both conceptual and practical convergence and divergence between the two legal frameworks. Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, this article examines the extent of convergence and divergence in the interpretation of the right to bodily integrity in cases involving non-consensual medical interventions, abortion, suicide, and euthanasia. Drawing on Islamic jurisprudential sources, international legal instruments, and judicial practice, the analysis demonstrates that, although the two frameworks exhibit substantial convergence on principles such as the prohibition of torture and the requirement of consent to medical interventions, significant divergence becomes apparent in particular cases concerning abortion, suicide, and euthanasia. These divergences stem primarily from differences in the anthropological and ethical foundations underlying the two frameworks.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Right to Bodily Integrity
  • Legal Convergence
  • Interpretive Divergence
  • Islamic Human Rights
  • Contemporary Human Rights Law
  1. قرآن

    آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین،(1431 ق)، کفایه الاصول، ج1، قم: مجمع الفکر الاسلامی

    انصاری، مرتضی ، ( 1415 ق)، فرائد الاصول، ج 2، تحقیق: سید محمد باقر سلطانی، قم: موسسه نشر اسلامی، چاپ دوم.

    ابن هشام، عبد الملک (بی تا)، سیره النبی، ج 2، ترجمه رفیع الدین همدانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران

    ارسطا، محمد جواد،(1396)، نظام حقوق بشر اسلامی، بررسی مبانی فقهی اعلامیه اسلامی حقوق بشر، قم: مکث اندیشه، ج 1و 2.

    بهشتى، محمد حسین، (1361)، اسطوره اى برجاودانه تاریخ (راست قامتان جاودانه تاریخ اسلام), تهران: واحد فرهنگى بنیاد شهید انقلاب اسلامى، دفتر سوم.

    جوان آراسته، حسین،(1388)، حقوق اجتماعی، سیاسی در اسلام، قم: دفتر نشر معارف

    جوان آراسته، حسین،(1397) حقوق بشر در اسلام(مفاهیم، مبانی و مصادیق)،قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

    جوان آراسته، حسین، (1401)، ممنوعیت اعدام و مشروعیت اسقاط جنین، قبض و بسط ناروا در حق حیات، فصلنامه پژوهش تطبیقی اسلام و غرب، سال هشتم، شماره چهارم، زمستان .

    جوادی آملی عبدالله، (8913)، فلسفۀ حقوق بشر، قم: نشر اسراء.

    جلالی، محمد، الهیان، صدیق، مطالعه تطبیقی حق بر سلامت روان در نظام حقوقی ایران و انگلستان،(1403)، مجله حقوق عمومی تطبیقی، دوره 1، شماره 1، پیاپی 1.

    خمینی، روح‎الله، (1384)، آزادی در اندیشه امام خمینی، تدوین: علی داستانی بیرکی، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    خامنه ای، سید علی، (1385)، آزادی در نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای، تدوین منوجهر محمدی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، موسسه پژوهش فرهنگی انقلاب اسلامی.

    خراسانی، محمد کاظم، (1427 ق)، کفایه الاصول، ج 2، تحقیق: علی مشکینی، قم: موسسه نشر اسلامی، چاپ ششم.

    دفتر استفتائات حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی. (1399). پاسخ به استفتائات پزشکی و حقوقی نوین. قم: نشر امام علی بن ابی‌طالب (ع)، چاپ دوم

    راسخ، محمد، (1384)، تئوری حق و حقوق بشر بین‌المللی، مجله تحقیقات حقوقی، ش 41.

    راسخ، محمد، (1392)، حق و مصلحت (2)، تهران: نشر نی

    رامین، علی،(1388)،  خداوندان اندیشه سیاسی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

    سید رضی، ( 1391 ش) ، نهج‌البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، قم: موسسه تحقیقاتی امیر المومنین علیه السلام.

    شیخ کلینی، (1363)، اصول کافی، قم : دارالحدیث، ج 1

    عباسی، محمود، قاسمی، آرین، رضایی، راحله،(1398)، تحولات رویه دادگاه اروپایی حقوق بشر در مواجهه با چالش­های حق حیات: مطالعه موردی آزادی بنیادین سقط جنین و مرگ خود خواسته، فصلنامه حقوق پزشکی، سال سیزدهم، شماره 48.

    عمید زنجانی عباسعلی، (1388)، مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر، تهران: انتشارات مجد.

    عمید زنجانی، عباسعلی، (1389)، مجموعه مقالات به مناسبت روز حقوق بشر اسلامی، تهران: گرایش.

    فلسفی، هدایت الله، (1381-1380)، حق، صلح و منزلت انسانی، مجله حقوقی، ش 27 – 26.

    فهیمی، فاطمه، (1393)، حقوق شهروندی غیر مسلمانان در جامعه اسلامی، تهران: خرسندی.

    قربان‌نیا ناصر، (1390)، حقوق بشر و حقوق بشر دوستانه، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

    قرشی، باقر، (1389)، اسلام و حقوق بشر، ترجمه محمد تقدمی صابری، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

    قاری سید فاطمی، سید محمد، (1382)، حقوق بشر در جهان معاصر، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ج

    کلینی، محمدبن یعقوب، (بی تا)، اصول کافی، ترجمه جواد مصطفوی، قم: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت.

    کعبی، عباس، (1394)، تحلیل مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر اصول قانون اساسی، جلد چهارم،حقوق ملت، تهران: شورای نگهبان، پژوهشکده شورای نگهبان.

    مکارم شیرازی، ناصر، (1386)،همایش بین‌المللی امام خمینی و قلمرو دین، تهران: نشر عروج، ج 13.

    مکارم شیرازی، ناصر، انوارالاصول،( 1428ق)، ج3، قم:مدرسه الامام علی ابن ابی طالب(ع)

    مکارم شیرازی، ناصر، (1428ق)، القواعد الفقهیه: دراسه فقهیه استدلالیه للضوابط الفقهیه العامه فی الفقه الاسلامی، ج اول، قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب، چاپ چهارم.

    محمد بن علی بن بابویه، (1384)، من لا یحضر الفقیه، ج 4، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

    محمد بن یعقوب کلینی،(1325)،  الکافی، ج 12، انتشارات موسسه علمی فرهنگ دارالحدیث.

    مهرگان، امیرحسین، (1384)،سقط جنین و حقوق بشر در آئینه حقوق بین‌الملل، فصلنامه باروری و ناباروری، پاییز .

    منتظرى، حسینعلى، (1429 ه‍)، حکومت دینى و حقوق انسان، قم: ارغوان دانش.

    موحد، محمد علی، (1387)، در هوای حق و عدالت، از حقوق طبیعی تا حقوق بشر، تهران: نشر کارنامه.

    مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی از دانشمندان، تفسیر نمونه، ج 1، چ 36، تهران، دارالکتب الإسلامی، 1387.

    منتظری، حسین علی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، (1409 ه‍ ق)، مترجم: صلواتى، محمود و شکورى، مؤسسه کیهان، ج 3. 140.  

    مطهری، مرتضی، (بی تا)، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران: انتشارات صدرا، ج 19.

    مصباح یزدی، محمد تقی، (1386)، نظریه حقوقی اسلام، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

    مصباح یزدی، محمد تقی، (1388)، نگاهی گذارا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام، نگارش: عبدالکریم سلیمی، قلم: انتشارات موسسه آموزش و پژوهش امام خمینی

    موسوی بجنوردی، سید محمد،(1387)، قاعده لاضرر و لاضرار فی الاسلام، قم: مرکز نشر حقوق بشر اسلامی، چاپ دوم

    مجموعه اسناد بین‎المللی حقوق بشر، (1381)، زیر نظر اردشیر امیر ارجمند، جلد اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ج 2.

    مومن، محمد،(1378)،  فقه الطب، انتشارات دارالکتب اسلامی، ج 1

    نراقی، ملا احمد، ( 1407ق)، عوائد الایام، قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ دوم.

    هیدن، پاتریک، (1392)، فلسفه حقوق بشر، ترجمه و تحقیق: مهدی یوسفی و رضا علیمردانی، زیر نظر محمد جواد جاوید، تهران: مخاطب، ج 1.

    هاشمی سید محمد، (1384)، حقوق بشر و آزادی‌های اساسی، تهران: نشر میزان.

    Reference

    1. B. and C. v. Ireland, Application No. 25579/05 (European Court of Human Rights, December 16, 2010).

    Committee on Economic, Social and Cultural Rights. (2000). General Comment No. 14: The right to the highest attainable standard of health (Article 12 of the Covenant) (UN Doc. E/C.12/2000/4).

    Committee on Economic, Social and Cultural Rights. (2016). General Comment No. 22 on the right to sexual and reproductive health (Article 12 of the ICESCR) (UN Doc. E/C.12/GC/22).

    Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (1999). General Recommendation No. 24: Women and health (UN Doc. A/54/38/Rev.1, chap. I).

    Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (2014). JRC v. Ireland, Communication No. 2013/1 (UN Doc. CEDAW/C/61/D/2013/1).

    Committee on the Elimination of Discrimination against Women. (2017). General Recommendation No. 35 on gender-based violence against women (UN Doc. CEDAW/C/GC/35).

    European Court of Human Rights. (2001). Taş v. Turkey, Application No. 24396/94.

    European Court of Human Rights. (2002). Pretty v. the United Kingdom, Application No. 2346/02.

    European Court of Human Rights. (2003a). M.C. v. Bulgaria, Application No. 39272/98.

    European Court of Human Rights. (2003b). McGlinchey and Others v. the United Kingdom, Application No. 50390/99.

    European Court of Human Rights. (2011). Haas v. Switzerland, Application No. 31322/07.

    European Court of Human Rights. (2013a). Ivakhnenko v. Russia, Application No. 12622/04.

    European Court of Human Rights. (2013b). X and Others v. Austria, Application No. 19010/07.

    Human Rights Committee. (1992). General Comment No. 20: Article 7 (Prohibition of torture or cruel, inhuman or degrading treatment or punishment) (UN Doc. CCPR/C/21/Rev.1/Add.3).

    Human Rights Committee. (2018). General Comment No. 36 on Article 6 of the International Covenant on Civil and Political Rights: Right to life (UN Doc. CCPR/C/GC/36).

    Human Rights Watch. (2019). The right to health and human rights law.

    K.L. v. Peru, Communication No. 1153/2003, UN Doc. CCPR/C/85/D/1153/2003 (Human Rights Committee, 2005).

    Larocque, F. (2017). No right to assisted suicide under the European Human Rights Convention. Ontario Bar Association: Constitutional, Civil Liberties and Human Rights Section, 6(3).

    McGee, R. W. (1997). Suicide is a property right, assisted suicide is a contract right (Commentaries on Law and Public Policy No. 39).

    Mendelson, D., & Bagaric, M. (2013). Assisted suicide through the prism of the right to life. International Journal of Law and Psychiatry.

    Piero, A. Tozzi. (2010). International law and the right to abortion. Catholic Family and Human Rights Institute.

    UNESCO. (2005). Universal Declaration on Bioethics and Human Rights. UNESCO.

    United Nations. (1984, December 10). [Resolution 39/46].

    World Health Organization. (2011). Standards and operational guidance for ethics review of health-related research with human participants. World Health Organization.

    World Health Organization. (2014). Medical ethics and human rights. World Health Organization.

    In Persian

    The Holy Qur’an.

    Abbasi, M., Qasemi, A., & Rezaei, R. (2019). Developments in the jurisprudence of the European Court of Human Rights in addressing challenges to the right to life: A case study of the fundamental freedom of abortion and voluntary death. Medical Law Quarterly, 13(48).

    Akhund Khorasani, M. K. ibn H. (2010/11). Kifayat al-usul (Vol. 1). Islamic Thought Foundation.

    Amid Zanjani, A. A. (2009). Foundations of human rights in Islam and the contemporary world. Majd Publishing.

    Amid Zanjani, A. A. (2010). Collected articles on the occasion of Islamic Human Rights Day. Gerayesh Publishing.

    Arasta, M. J. (2017). The Islamic human rights system: An examination of the jurisprudential foundations of the Cairo Declaration on Human Rights in Islam (Vols. 1-2). Maks Andisheh Publishing.

    Beheshti, M. H. (1982). An enduring legend of history: The everlasting upright figures of Islamic history (Book 3). Cultural Office of the Foundation of Martyrs of the Islamic Revolution.

    Fahimi, F. (2014). Non-Muslim citizens’ rights in an Islamic society. Khorsandi Publishing.

    Falsafi, H. A. (2001-2002). Right, peace, and human dignity. Legal Journal, (26-27).

    Gharban-Nia, N. (2011). Human rights and humanitarian law. Publications of the Research Institute for Islamic Culture and Thought.

    Hashemi, S. M. (2005). Human rights and fundamental freedoms. Mizan Publishing.

    Hedeyn, P. (2013). The philosophy of human rights (M. Yousefi & R. Alimardani, Trans. & Res.; M. J. Javid, Ed.; Vol. 1). Mokhatab Publishing.

    Ibn Hisham, A. M. (n.d.). Sirat al-Nabi (Vol. 2; Rafi al-Din Hamadani, Trans.). Iran Foundation for Culture.

    Jalali, M., & Elahian, S. (2024). A comparative study of the right to mental health in the Iranian and English legal systems. Comparative Public Law Journal, 1(1).

    Javadi Amoli, A. (2013). The philosophy of human rights. Esra Publishing.

    Javan-Arasteh, H. (2009). Social and political rights in Islam. Daftar-e Nashr-e Ma'arif.

    Javan-Arasteh, H. (2018). Human rights in Islam: Concepts, foundations, and applications. Research Institute for Hawzah and University.

    Javan-Arasteh, H. (2022). The prohibition of execution and the legitimacy of abortion: An unwarranted expansion and contraction of the right to life. Comparative Research in Islamic and Western Law, 8(4).

    Khamenei, S. A. (2006). Freedom in the perspective of the Supreme Leader of the Islamic Republic of Iran, Ayatollah Seyyed Ali Khamenei (M. Mohammadi, Ed.). Islamic Culture Publishing Office & Institute for Cultural Research of the Islamic Revolution.

    Khomeini, R. (2005). Freedom in the thought of Imam Khomeini (A. Dastani Birki, Ed.). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.

    Khorasani, M. K. (2006/07). Kifayat al-usul (Vol. 2, 6th ed.; A. Meshkini, Ed.). Islamic Publishing Institute.

    Kulayni, M. ibn Y. (1946). Al-Kafi (Vol. 12). Dar al-Hadith Institute for Cultural and Scientific Publications.

    Kulayni, M. ibn Y. (n.d.). Usul al-Kafi (J. Mostafavi, Trans.). Office for the Publication of the Culture of Ahl al-Bayt.

    Kulayni, M. ibn Y. (1984). Usul al-Kafi (Vol. 1). Dar al-Hadith.

    Makarim Shirazi, N. (2007/08). Al-Anwar al-usul (Vol. 3). Imam Ali ibn Abi Talib School.

    Makarim Shirazi, N. (2007/08). Al-Qawa'id al-fiqhiyyah: A jurisprudential and analytical study of the general jurisprudential principles in Islamic jurisprudence (Vol. 1, 4th ed.). Imam Ali ibn Abi Talib School.

    Makarim Shirazi, N. (2008). International conference on Imam Khomeini and the scope of religion (Vol. 13). Orooj Publishing.

    Makarim Shirazi, N., & a group of scholars. (2008). Tafsir-e Nemuneh (Vol. 1, 36th ed.). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

    Mesbah Yazdi, M. T. (2007). Islamic legal theory. Imam Khomeini Educational and Research Institute.

    Mesbah Yazdi, M. T. (2009). A brief overview of human rights from the perspective of Islam (A. K. Salimi, Ed.). Imam Khomeini Educational and Research Institute.

    Meyrgan, A. H. (2005). Abortion and human rights in the mirror of international law. Journal of Reproduction and Infertility.

    Momen, M. (1999). Fiqh al-tibb (Vol. 1). Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

    Mousavi Bojnourdi, S. M. (2008). The principle of la darar wa la dirar in Islam (2nd ed.). Center for the Publication of Islamic Human Rights.

    Movahed, M. A. (2008). In the air of rights and justice: From natural rights to human rights. Karnameh Publishing.

    Muhammad ibn Ali ibn Babawayh. (2005). Man la yahduruhu al-faqih (Vol. 4). Islamic Publications Office affiliated with the Society of Seminary Scholars of Qom.

    Muntazeri, H. A. (1989/90). Jurisprudential foundations of Islamic government (Vol. 3; M. Salavati & M. Shokouri, Trans.). Keyhan Publishing.

    Muntazeri, H. A. (2008/09). Religious government and human rights. Arghavan Danesh Publishing.

    Naraqi, M. A. (1986/87). Awa'id al-ayyam (2nd ed.). Al al-Bayt Institute for the Revival of Heritage.

    Qari Sayyed Fatemi, S. M. (2003). Human rights in the contemporary world (Vol. [unspecified]). Shahid Beheshti University.

    Qureshi, B. (2010). Islam and human rights (M. Taqaddomi Saberi, Trans.). Islamic Research Foundation.

    Rasekh, M. (2005). Theory of rights and international human rights. Legal Research Journal, (41).

    Rasekh, M. (2013). Right and expediency (Vol. 2). Ney Publishing.

    Seyyed Razi. (2012). Nahj al-Balagha (M. Dashti, Trans.). Amir al-Mu'minin Research Institute.

    The Office of Religious Inquiries of Grand Ayatollah Makarim Shirazi. (2020). Responses to contemporary medical and legal religious inquiries (2nd ed.). Imam Ali ibn Abi Talib Publishing.

    United Nations Human Rights Documents. (2002). Collection of international human rights instruments (Vol. 1; A. Amir-Arjmand, Ed.; Vol. 2). Shahid Beheshti University.

     

     

CAPTCHA Image