بررسی تطبیقی معیارهای جبران خسارت اقتصادی وارد به زیان‌دیدگان ثانویه از منظر حقوق ایران و انگلستان

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22091/csiw.2025.11915.2616

چکیده

در نظام‌های حقوقی، زیان‌دیدگان ثانویه به افرادی اشاره دارند که به‌طور غیرمستقیم تحت تأثیر خسارات وارده قرار می‌گیرند و این موضوع به‌ویژه در موارد بی‌احتیاطی قابل‌توجه است. موضوع زیان­دیدگان ثانویه، می­تواند در دو حیطه­ی کاملاً متفاوت اقتصادی و روانی مورد مطالعه قرار گیرد. این تحقیق با تحلیل رویه­ی قضائی انگلیس و منابع مرتبط حقوق ایران به بررسی ضرر اقتصادی محض وارد به زیان دیدگان ثانویه و اصول جبران این خسارت می­پردازد. حقوق انگلستان بر شناسایی زیان‌دیدگان ثانویه تأکید بیشتر و شفاف­تری دارد. در این نظام، در صورتی که عناصر بی­احتیاطی فراهم گردد و نقض وظیفه­ی مراقبت همراه با وجود رابطه­ی خاص و نوعی اعتماد صدق کند، خسارت زیاندیده­ی ثانویه با شرایطی قابل مطالبه است. نتایج نشان می‌دهد که درحقوق ایران، اصول جبران خسارت ممکن است به‌طور کامل به زیان‌دیدگان ثانویه توجه نکند و مطالبه­ی این خسارات با چالش­هایی مواجه است. با این حال، با استناد به ماده ۶ قانون مسئولیت مدنی و پذیرش مفهوم دین طبیعی وضرر آینده، جبران ضرر اقتصادی زیان‌دیدگان ثانویه تا حدی که موجب عسرت عامل زیان نشود، پذیرفتنی است. سببیت عرفی نیز به‌عنوان معیار کافی برای جبران خسارت در نظر گرفته شده و الزام به مستقیم بودن ضرر تعدیل می‌شود. حقوق ایران به‌تدریج به سمت پذیرش جبران خسارت‌های غیرمستقیم مرتبط با زیان اقتصادی اطرافیان پیش می‌رود. مقایسه با حقوق انگلستان، نشان دهنده­ی تفاوت­های بنیادین در رویکردها و الزامات قانونی برای جبران چنین خساراتی است

تازه های تحقیق

به طور­کلی، جبران خسارت به زیان‌دیدگان ثانویه در هر دو نظام حقوقی ایران و انگلستان با محدودیت‌هایی مواجه است. در حقوق انگلستان، معیار وظیفه­ی مراقبت و سیاست قضایی، دو عامل اصلی و تعیین‌کننده، برای جبران ضرر اقتصادی محض است. از طرف دیگر، برای اثبات وظیفه­ی مراقبت، معیارهایی در رویه­ی قضایی این کشور نقش‌آفرینی می‌کند که در پرونده‌های مختلف و در طول دهه‌های متمادی، شکل‌گرفته‌اند که راهنمای قضات، در تصمیمات قضایی است، که بر اساس سیاست قضایی و به‌تبع شرایط اجتماعی یا اقتصادی، در هر دوره یک یا چند معیار رعایت شده و از یک روند کلی پیروی نمی‌کنند. در­حالی­که، حقوق ایران به صورت عمده به مسئولیت مدنی و اصول کلی جبران خسارت محدود می‌شود، نظام حقوقی انگلستان با اتخاذ رویکردهایی مشخص، به موضوع جبران خسارت زیان‌دیدگان ثانویه توجه کرده و ضوابط خاص‌تری را برای این گروه تعریف کرده است. عدم شفافیت در حقوق ایران می‌تواند به سلب حقوق زیان‌دیدگان ثانویه منجر شود. بنابراین، نیاز به بازنگری و تقویت قوانین مربوط به مسئولیت مدنی و ایجاد چارچوب‌های قانونی جدید برای حمایت از این افراد احساس می‌شود. از سوی دیگر، مطالعه­ی راه­حل­ها در نظام­هایی مانند انگلستان می­تواند به­عنوان الگوهایی در زمینه‌ی وضع قوانین و رویه‌ها مورد توجه قرار گیرد. با این­حال، به­عنوان نقطه­ی عطفی در مبانی قانونی، پذیرش جبران خسارات بازماندگان به‌عنوان مبنای مسئولیت عامل زیان در ماده­ی 6 قانون مسئولیت مدنی، که خود مصداقی از ضرر آینده محسوب می‌شود، و همچنین با توجه به مفهوم دین طبیعی و نگرش مثبت قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی، می‌توان اذعان کرد که در حقوق ایران، ضرر اقتصادی وارد به زیان‌دیدگان ثانویه تا جایی­که موجب عسرت و حرج برای عامل زیان نگردد، قابل جبران است. به نظر می‌رسد که در این زمینه، سببیت عرفی به‌عنوان معیاری کافی برای لزوم جبران خسارت تلقی می‌شود و الزام به مستقیم بودن ضرر به گونه‌ای تعدیل شده است. این رویکرد نشان‌دهنده­ی آن است که حقوق ایران به‌تدریج به سوی پذیرش جبران خسارت‌های اقتصادی غیرمستقیم  و حتی خسارت­های مرتبط با آسیب‌های روحی و روانی اطرافیان حرکت می‌کند، که این امر می‌تواند به حمایت بهتر از زیان‌دیدگان ثانویه منجر شود. بنابراین، تحلیل دقیق‌تر این مفاهیم و بررسی شرایط قانونی مرتبط با آن‌ها ضروری است تا بتوان به نتایج مستند و روشنی در این زمینه دست یافت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Criteria for Compensating Economic Loss Suffered by Secondary Victims under Iranian and English Law

نویسندگان [English]

  • Mohammad Reza Karami 1
  • Mohammad Ali Khorsandian 2
1 PhD Candidate in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

In legal systems, secondary victims are persons who are indirectly affected by harm suffered by another, particularly in cases involving negligence. The issue of secondary victims may be examined in two distinct contexts: economic loss and psychiatric harm. This study examines pure economic loss suffered by secondary victims and the principles governing its compensation by analysing English judicial practice and relevant sources of Iranian law. English law provides a more developed and explicit framework for recognising secondary victims. Under English law, where the elements of negligence are established and a breach of the duty of care exists in the context of a special relationship involving a particular degree of reliance or trust, a secondary victim may, subject to certain conditions, recover the resulting loss. The findings indicate that the principles governing compensation under Iranian law may not adequately accommodate secondary victims and that claims for such losses face significant legal challenges. Nevertheless, having regard to Article 6 of the Civil Liability Act, together with the recognition of the concepts of natural obligation and future loss, compensation for the economic loss suffered by secondary victims may, to the extent that it does not impose undue hardship on the tortfeasor, be regarded as legally permissible. Causation as determined by ordinary social understanding may likewise constitute a sufficient basis for compensation, thereby moderating the requirement that the loss be direct. Iranian law appears gradually to be moving towards recognition of compensation for indirect economic losses arising from the economic harm suffered by persons closely connected to the primary victim. A comparison with English law reveals fundamental differences in the respective approaches and legal requirements governing compensation for such losses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Secondary Victim
  • Negligence
  • Duty of Care
  • Pure Economic Loss
  • Civil Liability

مراجع

احسانگر، نورا؛ یزدانیان، علیرضا؛ بادینی، حسن؛ (1400)، «مسئولیت طرف قرارداد نسبت به ضرر اقتصادی محض وارده به اشخاص ثالث با مطالعه تطبیقی در حقوق انگلیس». نشریه پژوهشهای حقوق تطبیقی، دوره 25، شماره 4، صفحه 25-1.
احمری، حسین؛ ذکائیان، پرویز؛ (1392)، «مطالعه تطبیقی خسارت عدم النفع در فقه امامیه و قوانین ایران و کنوانسیون 1980 وین»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی.
امامی، میرسیدحسن؛ (1381)، حقوق مدنی، جلداول، انتشارات اسلامیه.
امیری، احمد؛ مبین، حجت؛ خورسندیان،محمدعلی؛ حیدری، سیروس؛ (1400)، «مسئولیت مدنی‌ناشی از آسیب به شخصیت، مطالعه تطبیقی درفقه امامیه، حقوق‌ایران وانگلیس»، فصلنامه مطالعات تطبیقی‌حقوق‌اسلام وغرب. دوره 8، شماره 3 ، صفحه 32-1.
امینی، منصور؛ دریایی، رضا؛ (1392)، «مبانی سنتی قاعده خسارت اقتصادی»؛ نشریه تحقیقات حقوقی، شماره 15
بابایی، ایرج؛ (1384)، «نقد اصل قابلیت جبران کلیه خسارات در حقوق مسئولیت مدنی ایران»، نشریه پژوهش حقوق عمومی، دوره 7، شماره 16 - 15، صفحه 82-45.
بادینی، حسن؛ راضی، سپیده؛ مهدی پور، محمد؛ (1401)، «مسئولیت مدنی کارشناس رسمی دادگستری در حقوق ایران و فرانسه با تاکید بر رویه قضایی»، نشریه تمدن حقوقی، دوره 5، شماره 10، صفحه 25-5.
بادینی، حسن؛ (1390)، «بررسی تطبیقی قابلیت جبران «ضرراقتصادی» در مسئولیت مدنی»، نشریه مطالعات حقوق خصوصی، سال 41، شماره 1، صفحه 78- 59.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ (1369)، دوره حقوق مدنی، جلد اول، حقوق تعهدات، انتشارات دانشگاه تهران.
حسین آبادی، امیر؛ 1385؛ «بررسی وتحلیل ماده 7 قانون مسئولیت مدنی»، نشریه الهیات و حقوق، شماره 20، صفحه 16.
.خادم رضوی، قاسم؛ نوعی، الیاس؛  مهرپویان، آزاده؛ (1394)، «رابطه سببیت در مسئولیت ناشی از بی احتیاطی؛ نگاهی تطبیقی به حقوق مسئولیت مدنی ایران وانگلستان»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، دوره 3، شماره 10، صفحه 65-43.
خادم سربخش، مهدی؛ سلطانی نژاد، هدایت الله؛ (1392)، «اصل قابلیت جبران کلیه خسارات»، نشریه مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره12، صفحه 48-21.
خوئی، سیدابوالقاسم؛ (1382)، محاضرات فی الفقه الجعفری، جلد 4، موسسه السبطین
زمانی، مجتبی؛ طاهری، مجتبی؛ پیروزی، پژمان؛  مظلوم رهنی، علیرضا؛ (1399)، «نگرش انتقادی به مفهوم ضرر غیرمستقیم»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره 50، شماره 3، صفحه 551-533.
زمانی، مجتبی؛ رضوان طلب، محمدرضا؛ (1398)، «گونه شناسی ضررهای غیر مستقیم در مسئولیت قهری»، دو فصلنامه تخصصی مطالعات فقه و اصول، سال دوم، شماره دوم، صفحه 166-145.
سعادت مصطفوی، مصطفی؛ ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﻓﯿﺮوزآﺑﺎدی، ﺣﺴﯿﻦ؛ (1389)، «عدم النفع»، نشریه حقوق اسلامی، شماره26، صفحه 88-59.
 سیستانی، علی؛ (1414 ق)، قاعده لاضرر و لاضرار، مکتب آیت الله السیستانی، قم
صفایی، سید حسین؛ (1384)، «دوره مقدماتی حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها»، چاپ دهم، شرکت سهامی انتشار
صفایی معافی، سیدحسین؛ ایمانپور، اکبر؛ دریایی، رضا؛ (1401)، «ضوابط مطالبه خسارت زیان دیدگان ثانویه روانی در حقوق انگلستان و کاربرد آن در حقوق ایران»، نشریه مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 13، شماره 1، صفحه 278- 257.
کاتوزیان، ناصر؛ (1384)، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، نشر میزان
کاتوزیان، ناصر؛ (1382)، الزامهای خارج از قرارداد، ضمان قهری، چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران
کاتوزیان، ناصر؛ (1384)، اعمال حقوقی، چاپ دهم، شرکت سهامی انتشار
محمودی، اصغر؛ (1392)، «باز تعریف عدم النفع و مقایسه آن با مفاهیم مشابه»، نشریه پژوهش های حقوق تطبیقی، دوره هفدهم، شماره 4، صفحه  152-129
مرادی، روح الله؛ بادینی، حسن؛ کریمی، عباس؛ افشارنیا، طیب؛ (1400)، «قابلیت جبران ضرر ­اقتصادی ناشی از نقض تعهدات قراردادی: مطالعه تطبیقی در حقوق قراردادهای تجاری بین المللی، فقه و حقوق ایران»، نشریه مطالعات فقه وحقوق اسلامی، دوره 13، شماره 24، صفحه 438- 411
مرندی، محمدرضا؛ پنهانی، زهرا؛ (1396)، «خسارت عدم النفع در نظام حقوق کنونی ایران»، نشریه مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره سوم،  شماره 3، صفحه 101-93.
 مصطفوی، محمدکاظم؛ (1384)، القواعدالفقهیه 2، مرکزجهانی علوم اسلامی
مکارم شیرازی، ناصر؛ (1427ق)، استفتائات، علیان نژادی، ابوالقاسم (گرد آورنده)
مهتاب پور، محمدکاظم؛ (1400)، «مبنای مسئولیت مدنی ارائه دهندگان خدمات حرفه ای در فقه اسلامی و حقوق ایران با مطالعه تطبیقی نظامهای حقوقی فرانسه وکامن لا»، نشریه حقوقی دادگستری، شماره 115، دوره 85، صفحه 306- 285.
موسوی، سیدمحمدصادق؛ خزائی، سیدعلی؛ دهقان، سیدهادی؛ (1397)، «بررسی تطبیقی «خسارت اقتصادی» و «عدم النفع»»، نشریه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام وغرب، دوره 5، شماره 2، صفحه 170-139.
میرزاجانی رودپشتی، حسینعلی؛ فلاح خاریکی مهدی؛ حسینی مقدم، سیدحسن؛ (1402)، «مطالعه تطبیقی مسئولیت ناشی از ضررآینده در حقوق ایران و فرانسه»، پژوهشنامه حقوق تطبیقی، دوره 7، شماره 2، صفحه 223تا240.
نوری همدانی، حسین؛ (1388)، هزار و یک مسئله (مجموعه استفتائات) ناشر: مهدی موعود (عج) قم.
Reference
Beatson, J., Burrows, A., & Cartwright, J. (2010). Anson's law of contract (29th ed.). Oxford University Press.
Edwards, J. D., & Stanley, J. (2021). Tort law (7th ed.). Cengage Learning.
Elliott, C., & Quinn, F. (2017). Tort law. Pearson Education.
Farnsworth, W. (2016). The economic loss rule. University of Texas School of Law.
Giliker, P. (2017). Tort (6th ed.). Sweet & Maxwell.
Goldberg, J. C. P. (2021). Tort law: Responsibilities and redress (5th ed.). Aspen Casebook Series.
Harpwood, V. (2000). Principles of tort law (4th ed.). Cavendish Publishing.
Harpwood, V. (2009). Modern tort law (7th ed.). Routledge-Cavendish.
Kook, J. (2009). Law of tort (9th ed.). LexisNexis.
Kook, J. (2019). Law of tort (14th ed.). Pearson.
Koziol, H. (2006). Tort and insurance law yearbook: European tort law 2006 (3rd ed.). Springer.
Koziol, H. (2015). Basic questions of tort law from a comparative perspective. Jan Sramek Verlag.
McBride, N., & Bagshaw, R. (2018). Tort law (6th ed.). Pearson.
Samuel, G. (2000). Sourcebook on obligations & legal remedies (2nd ed.). Cavendish Publishing.
Underwood, J. (2022). Tort law: Principles in practice (3rd ed.). Aspen Publishing.
Van Boom, W. H. (2004). Pure economic loss: A comparative perspective. Leiden University.
 
 
In Persian/ Arabic
Aḥmari, H., & Zakāʾiyān, P. (2013). A comparative study of loss of profit in Imami jurisprudence, Iranian law, and the 1980 Vienna Convention. Jurisprudential and Islamic Law Studies.
Amīnī, M., & Daryāʾī, R. (2013). Traditional foundations of the economic loss rule. Legal Research Journal, (15).
Amīrī, A., Mobīn, H., Khorsandiyān, M. A., & Ḥaydarī, S. (2021). Civil liability arising from harm to personality: A comparative study of Imami jurisprudence, Iranian and English law. Comparative Studies of Islamic and Western Law, 8(3), 1-32.
Bābāʾī, I. (2005). Critique of the principle of recoverability of all damages in Iranian civil liability law. Public Law Research, 7(15-16), 45-82.
Bādinī, H. (2011). A comparative study of the recoverability of “economic loss” in civil liability. Private Law Studies, 41(1), 59-78.
Bādinī, H., Rāżī, S., & Mahdīpūr, M. (2022). Civil liability of official judicial experts under Iranian and French law, with emphasis on judicial practice. Legal Civilization, 5(10), 5-25.
Emāmi, M. S. Ḥ. (2002). Civil law (Vol. 1). Eslamiyeh Publishing.
Ehsāngar, N., Yazdāniyān, A., & Bādinī, H. (2021). Contractual party's liability for pure economic loss suffered by third parties: A comparative study of English law. Iranian Comparative Legal Research, 25(4), 1-25.
Faymī, S. M., & Hūshmand Fīrūzābādī, Ḥ. (2010). Loss of profit. Islamic Law Journal, (26), 59-88.
Fāṣilī, S. Ḥ., Īmānpūr, A., & Daryāʾī, R. (2022). Criteria for claiming damages by secondary psychiatric victims under English law and their applicability to Iranian law. Comparative Legal Studies, 13(1), 257-278.
Jaʿfarī Langarūdī, M. J. (1990). A course in civil law: Vol. 1. Law of obligations. University of Tehran Press.
Khādem-Rażavī, Q., Nowʿī, E., & Mehrpūyān, Ā. (2015). Causation in liability arising from negligence: A comparative study of Iranian and English civil liability law. Private Law Research Quarterly, 3(10), 43-65.
Khādem-Sarbakhsh, M., & Sulṭānīnejād, H. (2013). The principle of recoverability of all damages. Foundations of Islamic Jurisprudence and Islamic Law, (12), 21-48.
Kātūziān, N. (2003). Non-contractual obligations: Quasi-delictual liability (3rd ed.). University of Tehran Press.
Kātūziān, N. (2004a). Civil code in the current legal order. Mizan Publishing.
Kātūziān, N. (2004b). Legal acts (10th ed.). Sahami Aam Enteshar Company.
Maḥmūdī, A. (2013). Redefining loss of profit and comparing it with related concepts. Iranian Comparative Legal Research, 17(4), 129-152.
Mahtābpūr, M. K. (2021). Basis of civil liability of professional service providers in Islamic jurisprudence and Iranian law: A comparative study of the French and common-law systems. Justice Law Journal, 85(115), 285-306.
Marandī, M. R., & Penhānī, Z. (2017). Loss of profit in the current Iranian legal system. Political Science, Law and Jurisprudence Studies, 3(3), 93-101.
Morādī, R. A., Bādinī, H., Karīmī, A., & Afshārniyā, Ṭ. (2021). Recoverability of economic loss resulting from breach of contractual obligations: A comparative study of international commercial contract law, Islamic jurisprudence, and Iranian law. Islamic Jurisprudence and Law Studies, 13(24), 411-438.
Mūsavī, S. M. Ṣ., Khazāʾī, S. ʿA., & Dehqān, S. H. (2018). A comparative study of “economic loss” and “loss of profit.” Comparative Research on Islamic and Western Law, 5(2), 139-170.
Muṣṭafavī, M. K. (2005). Al-qawāʿid al-fiqhiyyah (Vol. 2). World Forum for Proximity of Islamic Schools of Thought.
Nūrī Hamadānī, Ḥ. (2009). One thousand and one questions: A collection of religious rulings. Mahdi Mawʿud Publishing.
Qazvīnī Khūʾī, A. al-Q. (2003). Muḥāḍarāt fī al-fiqh al-Jaʿfarī (Vol. 4). Al-Sibtayn Institute.
Ṣafāʾī, S. Ḥ. (2005). An introductory course in civil law: General principles of contracts (10th ed.). Sahami Aam Enteshar Company.
Sīstānī, ʿA. (1993/94). The rule of lā ḍarar wa-lā ḍirār. Office of Ayatollah al-Sistani.
Ṣadādat-Muṣṭafavī, M. (2005). Al-qawāʿid al-fiqhiyyah (Vol. 2). World Forum for Proximity of Islamic Schools of Thought.
Mīrzājānī Rūdpushtī, Ḥ. A., Fallāḥ Khārīkī, M., & Ḥusaynī Muqaddam, S. Ḥ. (2023). A comparative study of liability arising from future harm under Iranian and French law. Comparative Law Research Quarterly, 7(2), 223-240.
Makārim Shīrāzī, N. (2006/07). Istiftāʾāt (A. ʿAliyān-Najādi, Comp.).
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار