نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق عمومی دانشگاه قم

چکیده

اندیشه دموکراسی از درون فرآیند تاریخی و تحولات فلسفی- سیاسی غرب متولد شده است و تأسیس نظام نمایندگی همراه با پذیرش ارادۀ مردم به عنوان منبع مشروعیّتِ نظام سیاسی از آثار چنین تفکری است؛ از یک سو تضمین حقوق بنیادین شهروندان مستلزم این است که مفهوم نمایندگی تنها در شکل باقی نماند بلکه به عنوان معیاری انحصاری در مشروعیّت­بخشی به مجموعه قدرت سیاسی مورد شناسایی قرار گیرد. از سوی دیگر، حاکمیّت مؤثر مردم مستلزم وجود مبانی، اصول و ساختار دموکراتیک است. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز در شناسایی نظام نمایندگی به عنوان تنها روش تولید قدرت سیاسی، از الگویی مدرن تبعیّت کرده است. بر همین اساس، هر گونه برداشت از مفهوم نمایندگی باید با توجه به «جایگاه ملّت در تأسیس جمهوری اسلامی و ساختارهای سیاسی- حقوقی»، «اعتبار اصول قانون اساسی به واسطه اصل اول» و «معیاری تحت عنوان میزان رأی ملّت است و خودِ ملّت میزان است» » صورت پذیرد.

تازه های تحقیق

در اندیشه سیاسی غرب، حاکمیّت مردم مستلزم وجود مبانی، اصول و ساختار دموکراتیک به نحوی است که اراده مردم در مراحل مختلف ساخت، راهبری و اصلاح قدرت سیاسی را به مثابه یک بنیانِ بی بدیل مقرر نموده است. در یک نظام نمایندگی، اصل بر این است که از یک سو مردم به عنوان اصیل و صاحبان حق­های بنیادین و از سوی دیگر، مجموعه کارگزاران نظام سیاسی به عنوان نماینده مورد شناسایی قرار گیرند. تضمین این حق مستلزم پذیرش آثار و نتایج نمایندگی از سوی حکومت است و ضرورت دارد تا نمایندگی در مفهوم یک بنیان انحصاری برای تبدیل قدرت سیاسی به قدرتی مشروع تلقی گردد.

صرف­نظر از این که مبانی تشکیل قدرت سیاسی در اندیشه سیاسی غرب با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تفاوت قابل توجهی دارد اما ویژگی­های مشترک فراوانی نیز در هر دو اندیشه قابل مشاهده است. حضرت امام خمینی (ره) با اندیشه­ای متأثر از مبانی شریعت مقدّس که همین تفکر در قانون اساسی ایران نیز وارد شده است تصریح داشتند که؛ «مجلس مؤسسان اگر اعتبار دارد برای این است که مجلسِ مبعوث از ملّت است، میزان رأی ملّت است، خود ملّت میزان است» بر حاکمیّت مردم در چهارچوب نظام نمایندگی تأکید کردند. قدر متیقن این است که مردم از جایگاه انحصاری در اعتباربخشی به مجموعه اصول قانون اساسی برخوردارند و استقرار نظام نمایندگی در تمامی شئون حکومت مورد تأکید مقنن اساسی قرار گرفته است. بدیهی است قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مبانی و اصول متعددی به حاکمیّت مردم توجه داشته و در همین راستا به شناسایی نظام نمایندگی پرداخته است؛ آنچنان که مطابق اصول متعدد از جمله اصل اول، مردم در جایگاه خالقان نظام جمهوری اسلامی قرار دارند و تمامی اصول قانون اساسی اعتبار خود را از این اصل دریافت می کند. بدین ترتیب قانون اساسی و مجموعه نظام سیاسی- حقوقی به عنوان آفریده­ی مردم تلقی می­گردند و شأنی مستقل از سازندگان خود ندارند. به تبع این اندیشه، از حیث ساختار، تأسیس هر شکلی از قدرت منحصراً باید از طریق نظام نمایندگی صورت گیرد تا از اعتبار برخوردار گردد. بنابراین مفهوم نمایندگی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک ذات، جوهر و بنیان بی­بدیل است، به نحوی که قانون اساسی و تمامی ساختارهای سیاسی- حقوقی، شأن و اعتبار خود را از آن کسب می­کنند و این مفهوم از نمایندگی می­تواند حاکمیّت مؤثر مردم بر سرنوشت خویش را مستقر سازد. نقطه قوّت قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در این است که ضمن برخورداری از مبانی ارزشمند دینی، از قابلیّت­های فراوانی جهت تضمین حاکمیّت مردم بر سرنوشت خویش در چهارچوب نظام نمایندگی برخوردار است، تا جایی که مطابق دیدگاه­های حضرت امام (ره) و رهبری، اراده و رضایت مردم را در مشروعیّت­بخشی به نظام را نمی­توان نادیده گرفت.

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Concept of Representation in the Constitution of the Islamic Republic of Iran A Comparative Approach to Political Thought West

نویسنده [English]

  • Alireza Dabirnia

چکیده [English]

The notion of democracy was borne during historical process and politico-philosophical developments in the west and establishment of representative system alongside with acceptance of peoples will, as the source of legitimacy of political system was a result of that thought. In a democratic state, the constitution as a creature of the nation, reflects the will of the people and consequently, all structures and political systems reflect the people's action, accordingly we can not accept the constitution as more important than constituent power. All of the legal and political structures are as a result of the people's action, because non of the established organs and institutions did not follow any previous rule but people are also in a position of principle creators. In order to guarantee the sovereignty of the people, representative system not only shall be established as a methodic form but also supposed as a foundation that legitimate the political power. In a modern approach, the legitimacy of a political system is a concept beyond the establishment of formal representation and representative system should be extended to all organs and political structures. The constitution of the Islamic Republic of Iran has followed the modern pattern, Consequently any interpretation of the representation system should be preserve the founder's position in the highest level.

کلیدواژه‌ها [English]

  • constitution
  • representation
  • sovereignty
  • political power
  • democracy

1- دوورژه، موریس، 1387ش، بایسته­های جامعه­شناسی، ترجمۀ ابوالفضل قاضی شریعت­پناهی، تهران، میزان، چ3.

2- دو میشل، آندره؛ لالومی یر، پی­یر، 1376ش، حقوق عمومی، ترجمه ابوالفضل قاضی شریعت­پناهی، تهران، دادگستر.

3- رالز، جان، 1389ش، قانون ملل، ترجمۀ مرتضی بحرانی و محمّد فرجیان، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

4- زارعی، محمدحسین و مرکز مالمیری، احمد، 1384، مفهوم و مبانی کنترل قضایی با تأکید بر نظام حقوقی ایالات متحدۀ آمریکا، تحقیقات حقوقی، ش 42.

5- شریعت­پناهی (قاضی)، سیّد ابوالفضل، 1375ش، بایسته­های حقوق اساسی، تهران، دادگستر، چ2

6- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1358 و 1368)، مجلس مؤسِّسان و بازنگری قانون اساسی.

7- کاتوزیان، ناصر، 1383ش، اصول منطقی حاکم بر تفسیر قانون اساسی، حقوق اساسی،  ش3.

8- لاگلین، مارتین، 1388ش، مبانی حقوق عمومی، ترجمه محمّد راسخ، تهران، نی.

9- لوین، اندرو، 1380ش، طرح و نقد نظریه لیبرال دموکراسی، ترجمه تحشیه انتقادی و سعید زیباکلام، تهران، سمت.

10- نقیب­زاده، احمد، 1386ش، سیاست و حکومت در اروپا: انگلستان، فرانسه، آلمان و ایتالیا، تهران، سمت، چ6.

11. Birch, A. H. (2007), The Concepts and Theories of Modern Democracy, Routledge Press, Third Edithon. 

12. Brunkhorst, H. (2011), Democratic Solidarity Under Pressure of Global Forces: Religion, Capitalism & Public Power, Routledge Press.  

13. Cabannes, X. (2007), A Subtle Difference: King of France or King of the French, Sage Press.

14. Coben, J. L. (2005), The Self- Institution of Society & Representative Goverrnment: Can the Circle be Squared, Sage Press.

15. Dippel, H. (2010), Representative & the Right to Note or the Arduous Path towards Democratic Representation in- the -United- States: 1776-1849, Routledge Press. 

16. Dworkin, R. (2002), Sovereign Virtue: The Theory & Practice of Equality, Harvard University Press.  

17. Fagan, A. (2009), Human Rights: Confronting Myths & Misunderstandings, Edward Elgar Press.

18. Hobson, C. (2008), Revolution Representation & the Foundation of Modern Democracy, Sage Press.   

19. Moncrieffe, J.M. (2010), Accountability: Ideals, Constraints, Routledge Press.

20. Morlino, L. (2007), What is a Good Democracy: Theory & the Case of Italy, Routledge- Press.

 21. Nasstrom, S. (2007), The Legitimacy of the People, Sage Publication Com.

22. Nedelsky, J. (2008), Reconceiving Rights and Constitutionalism, Routledge Press.

23. Norton, P. (2012), Speaking for the People: A Conservative Narrative of Democracy, Routledge Press.  

24. Pryor, J. (2007), Unwritten Constitution: British Exceptionalism & New Zealand Equivocation, Routledge Press.   

25. Raadt, J. (2009), Contested Constitution- Legitimacy of Constitution Making &         Constitutional Conflict in Central Eurrope, Sage Publication Com. 

26. Shapiro, I. & Cordon, C.H. (1999), Democracy`s Value, Cambridge University Press.

27. Sapru, P. K. (2006), Administrative Theories & Management Thought, Prentice- Hall of India Private Limited Press.

28. Strauss, D. A. (2010), The Living Constitution, Oxford University Press.

 

CAPTCHA Image