بررسی تطبیقی ضابطه تشخیص خسارت مستقیم قراردادی و غیر قراردادی در نظام حقوقی کامن‌لا و ایران

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 . دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم. قم، ایران.

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

 به‌منظور جبران خسارات، شرایطی وجود دارد که از آن با عنوان شروط خسارت قابل جبران یاد می‌شود و یکی از این شروط، مستقیم بودن ضرر است. بااین‌وجود، یکی از موضوعات حقوقی مهم و بحث‌برانگیز در حقوق مسئولیت مدنی این است که اگر از عمل زیانبار شخص نتایج زیانبار متعددی ناشی شود، عامل زیان مسئول چه نوع خساراتی است؟ آیا همه زیان‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از عمل خود را ضامن است یا فقط مسئول جبران زیان‌های مستقیم ناشی از عمل زیانبار خود است؟ در نظام‌های حقوقی ازجمله نظام حقوقی ایران و کامن‌لا، عامل زیان مسئول جبران ضررهای مستقیم است. لیکن سؤال این است که چه زیانی مستقیم است و ضابطه آن چیست؟ نظام‌های حقوقی در پاسخ به این سؤال رویکردهای متفاوتی دارند، برخی از نظام‌های حقوقی خسارت مستقیم را تنها در صورتی قابل جبران می‌دانند که به‌طور متعارف قابل پیش‌بینی برای نوع افراد باشد و برخی از نظام‌ها برای تشخیص این دو نوع خسارت بر اساس نظریه سببیت تحلیل نموده‌اند. در این پژوهش، به بررسی رویکرد نظام‌های حقوقی به این موضوع پرداخته شده و نظام حقوقیِ کامن‌لا و ایران با رویکردی به فقه امامیه مورد مطالعه قرار گرفته است. نتیجه بررسی: قابلیت پیش‌بینی ضرر هم در مسئولیت قراردادی و هم در مسئولیت غیرقراردادی در حقوق ایران و کامن‌لا معیار اصلی است.

تازه های تحقیق

 شرط ضرر مستقیم در مسئولیت مدنی، به‌منزله یکی از اوصاف ضرر قابل جبران کم‌وبیش در تمام نظام‌های حقوقی پذیرفته شده است یا موضوع بحث و گفت‌وگو است. اما ازلحاظ نظری مناقشه در بین نظام‌های حقوقی درباره معیار اعمال این قاعده وجود دارد که برای حل کردن این مناقشه باید به سراغ مبنای قاعده رفت. در نظام حقوقی کامن‌لا در دو بخش مسئولیت قراردادی و غیر قراردادی، مسئله ضرورت پیش‌بینی‌پذیری زیان را در ذیل عنوان دوری یا بعد زیان بحث می‌کنند.

از دیدگاه کامن‌لا، پیش‌بینی نوع زیان قطع‌نظر از اهمیت میزان و حتی نحوه ورود آن برای مسئولیت خوانده کفایت می‌کند. هرچند در سال‌های اخیر برخی از حقوق‌دانان  آمریکایی و انگلیسی جبران خسارات را منوط به توافق طرفین در قرارداد می‌دانند و صرف شرط قابل پیش‌بینی بودن ضرر را صحیح نمی‌دانند و برخی‌ها هم قائل به این مسئله هستند که اگر بین عمل خوانده و ورود ضرر، رابطه سببیت حقوقی وجود داشته باشد آن را به‌عنوان معیار قابلیت پیش‌بینی ضرر پذیرفته و درنهایت خسارت قابل جبران خواهد بود. در نظام حقوقی ایران در بخش مسئولیت قراردادی طبق ماده ۲۲۱ ق.م با اینکه معیار قابلیت پیش‌بینی به‌طور ضمنی مورد پذیرش قرار گرفته است؛ ولی بااین‌وجود این معیار به‌عنوان یک ضابطه دقیق و کلی در مسئولیت‌های قراردادی پذیرفته نیست، بلکه معیار تعیین خسارات سبب اصلی ورود خسارت است و پیش‌بینی خسارت به‌موجب تراضی طرفین یا عرف یکی از راه‌های کشف این سبب اصلی محسوب می‌شود. در مسئولیت‌های خارج از قرارداد هرچند متنی به صراحت در قانون مدنی وجود ندارد، ولی از برخی از مواد ق.م.ا می‌توان این قاعده را پذیرفت.

 بااین‌همه با استنباط از مواد ۵۲۱ و ۵۲۵ ق.م.ا می‌توان گفت که قاعده قابلیت پیش‌بینی زیان به‌عنوان یکی از عوامل کشف و تعیین سبب اصلی ورود خسارت است. از طرفی با توجه به وحدت مبنای مسئولیت قراردادی و غیر قراردادی در فقه امامیه، معیار رابطه سببیت عرفی و سببیت اصلی به‌عنوان مبنا و ملاک تعیین خسارات مستقیم شناخته شده است. درنتیجه ضابطه‌ای که در فقه و به‌تبع آن در حقوق ایران نسبت به شرط ضرر مستقیم اعم از قراردادی و غیرقراردادی پذیرفته شده است، قابلیت انتساب عرفی ضرر به فاعل عامل زیان است و قابلیت پیش‌بینی تسهیل کننده این استناد است. قابلیت استناد عرفی بهترین ضابطه برای اثبات رابطه سببیت و جبران خسارات به شمار می‌رود، ولی این تنها ضابطه نیست، بلکه امکان دارد در کنار یافتن عامل اصلی حادثه از طریق سبب اصلی، بتوان سایر اسباب دخیل در حادثه را با معیار قابلیت پیش‌بینی مقصر شناخت. درواقع هر دو معیار در عمل و رویه می‌توانند در زنجیره علل و اسباب نقش‌آفرینی کنند. در غیر این صورت باید اثر قابلیت پیش‌بینی را در رابطه سببیت عرفی و قابلیت پیش‌بینی زیان را نادیده بگیریم که خلاف مقررات مسئولیت مدنی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Comparative study of the rules for determining direct contractual and non-contractual damages in the legal system of common law and Iran

نویسندگان [English]

  • Reza Hossein Gandomkar 1
  • Fatemeh Mirzaei Arjenaki 2
1 Associate Professor of the Faculty of Law, University of Qom.
2 Graduate of Master's degree in private law, University of Qom.
چکیده [English]

In order to compensate for damages, there are conditions which are referred to as compensable damage conditions, and one of these conditions is the direct nature of the damage. However, one of the most important and controversial legal issues in civil liability law is that if a person's harmful action results in several harmful results, what kind of damages is the person responsible for the damage, whether he is the guarantor of all direct and indirect damages caused by his actions or He is only responsible for compensation for direct losses caused by his harmful actions. In legal systems, includ-ing the legal system of Iran and the common law, the agent of loss is responsible for compensating direct losses. But the question is what is direct damage and what is it the rule. Legal systems have different approaches in answering this question, some legal systems consider direct damage compensable if it is conventionally predictable for the type of people and Some systems have analyzed to distinguish these two types of damage based on the theory of causation. In this research, the approach of legal systems to this issue has been investigated and the legal system of common law and Iran has been studied with an approach to Imami jurisprudence. The result of the in-vestigation: the ability to predict loss in both contractual and non-contractual liability is the main criterion in Iranian law and common law.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • direct loss
  • predictability
  • causation
  • contractual liability
  • non-contractual liability

مراجع

انصاری، رضا و مبین، حجت  (۱۳۹۰). «نظریه قابلیت انتساب در حقوق مسئولیت مدنی مطالعه تطبیقی در فقه امامیه و حقوق فرانسه»، فصلنامه پژوهش حقوق تطبیقی، شماره ۱.
باریکلو، علیرضا  (۱۳۸۵). مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
چوبداران، لیلا (۱۳۹۴). «شرط ضرر مستقیم در مسئولیت مدنی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: دکتر عباسعلی دارویی، حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی کاشان.
حسینی عاملی، محمدجواد  (۱۴۱۹-۱۴۲۰ق). مفتاح الکرامه، جلد ۶، مؤسسه نشر اسلامی.
شهید ثانی (۱۴۱۳ق). مسالک الفهام،جلد ۱۵، مؤسسه المعارف الاسلامیه.
صفایی، سید حسین، رحیمی، حبیب الله (۱۳۹۸). الزامات خارج از قرارداد، تهران: نشر سمت.
علامه، حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی (۱۴۱۸ق). قواعد الاحکام، طبعه الاولی، جلد ۲، قم: انتشارات اسلامی.
غمامی، مجید (۱۳۸۰). «قابلیت پیش‌بینی ضرر در مسئولیت مدنی»، پایان‌نامه دکتری، استاد راهنما: دکتر ناصر کاتوزیان، حقوق خصوصی، تهران:  دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
قاسم‌زاده، سید مرتضی (۱۳۷۸). مبانی مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: نشر دادگستر.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۴). الزام‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری)، مسئولیت مدنی، چاپ اول، جلد ۱، تهران: دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۰). قواعد عمومی قراردادها، چاپ ششم، جلد ۴، تهران: سهامی انتشار.
کاشف الغطاء، شیخ حسن (بی‌تا).  أنوار الفقاهه (کتاب الغصب)، مکتبه کاشف الغطاء العامه، جلد ۱.
کاظمی، محمود و  زارعی، علی (۱۴۰۱). «ماهیت و مبنای مسئولیت قراردادی؛ مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام و فرانسه». فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، شماره ۳ .
محقق کرکی (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد، چاپ دوم، جلد ۶، قم: مؤسسه آل بیت.
موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (بی‌تا). مبانی تکلمه المنهاج، مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئیw، جلد۲.
نجفی، شیخ محمدحسن (۱۹۸۱-۱۳۶۲). جواهرالکلام،طبعه السابعه، جلد ۳۷، بیروت-لبنان: دار احیاء التراث العربی.
 
References
Catherine Elliott and Frances Quinn, (2009), Tort law (7th Edition), Pearson Longman
Catherine Elliott and Frances Quinn, (2009), contract law (7th Edition), Pearson Longman
Coulthard,Willl:partner Rebecca Cifelli (2017) Consequential Loss: do you know what you are excluding?
Cees Van Dam, European Tort Law (2007),Oxford University Press, USA
Lawthwaite, John and Hodgson, Jhon, Tort law Text book, (Second Edition)
Markesinis and Deakins, (2003), Tort law (15th Edition), by Simon Deakin, Angus Johnston, and Basil Markesinis
Prosser and Ketton, On the law of Torts (5th Edition), W. Page Ketton, Dan B. Dbbs, Robert E. Ketton, David G. Owen, (1984), west publishing co.
Prosser, Wade and Schwartzs, (2005), Torts. Cases and Materials (11th Edition), The foundation press
Stephen A. Smith and P.S Atiyah (1995), Atiyahs Introduction to law of contracts, Canada: Oxford University Press
Tritel G.H, Edwin Peel B. C. L, M. A, (2015), The law of contract (14th Edition), Sweet a Maxwell
Vivienne Harpwood, LLB, Barrister, Principles of Tort Law, (Fourth Edition), London
Winfield and Jolowicz, (1994), On Tort (14th Edition), Sweet a Maxwell, London
Persian Sources
Ansari, Reza, Mobin, Hojjat, 1390 "The theory of imputability in civil liability law", a comparative study in Imami jurisprudence and French law, Comparative Law Research Quarterly, Vol. 1
Allameh Hali, 1418 A.H, Al-Qaa'eem Al-Ahkam, Islamic Publications, Taba Al-Awli, Qom, vol. 2
Bariklo, Alireza, 1385, Civil Responsibility, first edition, Tehran: Mezan Publishing
Chowdaran, Leila, 2014 "The condition of direct loss in civil liability", master's thesis, supervisor: Dr. Abbas Ali Daghi, private law, Faculty of Law and Political Science, Kashan
Ghamami, Majid, 2008, "Predictability of loss in civil liability", doctoral thesis, supervisor: Dr. Nasser Katouzian, private law, Faculty of Law and Political Science, Tehran
Ghasemzadeh, Seyyed Morteza; 1378, Basics of Civil Liability, first edition, Tehran: Dadgstar Publishing
Hosseini Ameli, Mohammad Javad, 1419-1420 A.H, Miftah al-Karamah, Islamic Publishing Institute, vol.6
Katouzian, Nasser; 1390, general rules of contracts, 6th edition, vol. 4, Tehran: Sohami Publishing
Katouzian, Nasser; 1374, non-contractual requirements (compulsory guarantee), civil liability, first edition, vol. 1, Tehran: University of Tehran
Kazemi, Mahmoud, Zarei, Ali, 1401 "The nature and basis of contractual responsibility; A comparative study of Islamic and French law" Quarterly Journal of Comparative Law of Islam and the West, Vol. 3
Kashif Al-Ghita, Sheikh Hassan, B. Ta, Anwar Al-Faqaheh (Book of Al-Ghasb), Kashif Al-Ghita Al-Ame School, Vol. 1
Mohagheg Karki, 1414 AH, Jame al-Maqasad fi Sharh al-Qasas, Al-Bayt Institute, second edition, Qom, vol. 6
Mousavi Khoi, Seyyed Abul Qasim, B. Ta, Basics of Al-Manhaj Talk, Institute for the Revival of the Works of Imam Al Khoi, Vol. 2
Najafi, Sheikh Mohammad Hassan, 1362-1981, Javaher Al-Kalam, Dar Ahya Al-Trath Al-Arabi (Beirut, Lebanon), seventh edition, vol.37
Safai, Seyed Hossein, Rahimi: requirements outside the contract. 1398 Tehran: Samit Publishing House
Shaheed Thani, 1413 AH, Masalik al-Fahm, Institute of Al-Maarif al-Islamiyya
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار