خسارت تبعی ناشی از نقض قرارداد در حقوق آمریکا و ایران

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق دانشگاه قم. قم، ایران.

10.22091/csiw.2025.12053.2621

چکیده

یکی از اقسام خسارت ناشی از نقض قرارداد در حقوق آمریکا خسارت تبعی است که با نام‌های دیگری مانند خسارت خاص و خسارت غیرمستقیم نیز شناخته می‌شود. اصطلاح مذکور در ادبیات حقوقی، آرای قضایی و اسناد و قوانین مهم آمریکا مانند قانون متحدالشکل تجاری به کار رفته، اما مفهوم این خسارت و قابلیت جبران آن در حقوق آمریکا با ابهام زیادی همراه است و می‌توان گفت که تلاش نویسندگان برای تبیین این مفهوم به جایی نرسیده است. ازاین‌رو، برخی از حقوق‌دانان بزرگ آمریکا پیشنهاد کرده‌اند که کاربرد این اصطلاح متوقف شود. بااین‌حال، انتخاب حقوق آمریکا به‌عنوان موضوع این تحقیق به دلیل کاربرد گسترده اصطلاح خسارت تبعی در حقوق آمریکا، خصوصاً متون قانونی و ازاین‌رو، یافتن مبنای نسبتاً مطمئنی برای مطالعه این مفهوم است. در قوانین کشورمان اصطلاح «خسارت تبعی» دیده نمی‌شود، اما در ادبیات حقوقی این تعبیر به کار رفته و مفاهیم و اصطلاحاتی با کارکرد مشابه در مقررات حقوقی ملاحظه می‌شود. شناسایی این مفهوم خصوصاً در مواردی که حقوق آمریکا بر روابط طرفین حاکم است و نیز درجایی‌که شرط سلب مسئولیت در مورد خسارت تبعی در قرارداد درج می‌شود، اهمیت زیادی دارد. با توجه به عدم وجود اصطلاح خسارت تبعی در قوانین کشورمان، بخش عمده‌ای از مقاله به شناسایی این مفهوم در حقوق آمریکا اختصاص دارد و سپس تلاش می‌شود مفاهیم و نهادهای مشابه با این مفهوم در حقوق ایران شناسایی و مورد مقایسه قرار گیرند. مفهوم قابل مقایسه با خسارت تبعی، شرط قابلیت پیش‌بینی خسارت است. این مقاله با روش تحقیق تحلیلی‌توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی موضوع پرداخته است.

تازه های تحقیق

  1. خسارت تبعی یکی از خسارت‌های پرکاربرد در حقوق آمریکا است که ممکن است در کنار خسارت‌های جبرانی به طرف زیان‌دیده از نقض قرارداد اعطا شود. درواقع همان‌طور که فضای بحث از خسارت تبعی و همنشینی آن با واژه‌هایی مانند خسارت غیرمستقیم، خسارت خاص و خسارت غیرقابل‌پیش‌بینی از یک سو و تقابل آن با واژه‌های خسارت مستقیم، خسارت عام و خسارت قابل پیش‌بینی نشان می‌دهد، بحث از این نوع خسارت عمدتاً به قابل پیش‌بینی بودن یا نبودن آن و نیز پیدا کردن معیاری برای قابلیت یا عدم قابلیت جبران آن بازمی‌گردد. در کاربرد متداول، خسارت تبعی به دلیل عدم قابلیت پیش‌بینی قابل مطالبه نیست، اما در برخی از اسناد و قوانین آمریکایی مانند قانون متحدالشکل تجاری، تعبیر خسارت تبعی در مورد خسارت قابل مطالبه نیز (به شرط اینکه پیش‌بینی شده باشد) به کار رفته است.
  2. یکی از معانی خسارت تبعی در حقوق آمریکا خسارتی است که به دلیل بعید و باواسطه بودن قابل مطالبه نیست. خسارت تبعی به این مفهوم در حقوق کشور ما نیز قابل مطالبه نیست. درواقع، یکی از شرایط خسارت قابل مطالبه در حقوق ما بی‌واسطه بودن آن است. امروزه به این شرط در ماده 520 قانون آیین دادرسی مدنی[1] تصریح شده است. بنابراین، با توجه به شرط مستقیم بودن زیان، نیازی نیست که در حقوق کشورمان خسارت تبعی به معنای خسارت باواسطه و بعید به‌عنوان نوع خاصی از زیان تلقی شود.
  3. معنای دیگر خسارت تبعی در حقوق آمریکا خسارت خاصی است که به اوضاع‌واحوال ویژه متعهدٌله وابسته است و جنبه طبیعی و عمومی ندارد. این نوع خسارت در صورتی قابل مطالبه است که متعهد آن را پیش‌بینی کرده باشد و طبق معیار درست‌تر، متعهدٌله هنگام انعقاد قرارداد آن را به اطلاع متعهد رسانده باشد. در این مورد نیز ذکر شرط قابلیت پیش‌بینی ذکر در زمره شروط خسارت قابل مطالبه، ما از ذکر خسارت تبعی به‌عنوان نوع مستقلی از زیان بی‌نیاز می‌کند.
  4. واژه «خسارت تبعی» در ادبیات حقوقی کشورمان واژه‌ای جدید و نوپا است و نویسندگان معانی متفاوت از آن اراده کرده‌اند. اما این مقدار مسلّم تلقی است که شروطی که برای قابل مطالبه بودن این نوع خسارت در حقوق آمریکا مطرح شده، مانند مستقیم و قابل پیش‌بینی بودن که در حقوق ما نیز مورد پذیرش است. بااین‌حال، با توجه به ابهام مفهومی واژه «خسارت تبعی»، بهتر است تا زمانی که این واژه معنای صریحی در مقررات یا ادبیات حقوقی کشورمان نیافته، در تنظیم قراردادها و شروط سلب مسئولیت از این نوع خسارت به جای این واژه مبهم اما پرکاربرد، از واژه‌هایی که معنای صریح‌تری دارند، مانند خسارت غیرقابل ‌پیش‌بینی یا خسارت غیرمستقیم یا هر دوی آن‌ها استفاده کرد.

 

[1]. «درخصوص مطالبه خسارت وارده، خواهان باید این جهت را ثابت نماید که زیان وارده بلاواسطه ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیر آن و یا عدم تسلیم خواسته بوده است، در غیر این صورت دادگاه دعوای مطالبه خسارت را رد خواهد کرد».

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Consequential Damages in United States and Iranian Law

نویسنده [English]

  • Esmail Nematollahi
Associate Professor, Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

 
One type of damages resulting from the breach of contract in American law is consequential damages, also known as special damages and indirect damages, as opposed to compensatory or direct damages. The term has been used in the American legal literature, in judicial judgments, and in important American documents and laws, such as the Uniform Commercial Code, but the meaning of this damages and its compensability is very doubtful. It is argued that the authors' attempt to explain this concept has failed, and thus, some great American jurists have suggested that the usage of the term should be stopped. However, the choice of American law as the subject of this study is due to the widespread use of the term consequential damages in US law, especially in legal texts, and hence, to find a relatively reliable basis for studying this concept. The term consequential damages does not appear in Iranian Regulations but it is used in legal literature and some concepts and terms with the same function are seen in Iranian laws. Recognition of this concept is especially important in cases where US law governs the relationship between the contracting parties and also where an exclusion clause for consequential damages is included in the contract. Due to the fact that this term is not existed in Iranian Laws, a great part of this study is devoted to recognition of the term in US Law and it endeavors to find and compare concepts and terms with similar function in Iranian law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • breach of contract
  • consequential damages
  • direct damages
  • compensatory damages

مراجع

اسماعیلی، محسن و نصیری، محمد (1401ش). «اثر سوءنیت عامل زیان بر شروط قابلیت پیش‌بینی و مستقیم بودن ضرر»، دیدگاه‌های حقوق قضائی، شماره 99.
بابایی، ایرج (1396ش). حقوق مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: انتشارات قوه قضائیه.
بادینی، حسن و دیگران (1396ش). «خسارات تبعی در بیع بین‌المللی کالا»، فصلنامه تحقیقات حقوق، شماره 107.
جعفری بهزادکلائی، محسن و ابهری، حمید (1397ش). «مطالعه تطبیقی معیار قابلیت پیش‌بینی ضرر در حقوق ایران و انگلستان»، مجله پژوهش‌های حقوقی، شماره 4.
حبیبی، محمود (1391ش). «قابلیت پیش‌بینی ضرر در مسئولیت قراردادی در پرتو کنوانسیون‌ها و اسناد بین‌المللی»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 59.
حسینی‌نژاد، حسینقلی (1380ش). مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
رنجبر صحرایی، مسعود رضا (1387ش). قواعد حقوقی حاکم بر تعیین خسارت ناشی از نقض قرارداد، چاپ اول، تهران: میزان.
السنهوری، عبدالرزاق احمد (بی‌تا). الوسیط فی شرح القانون المدنی، جلد 1، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شهیدی، مهدی (1383ش). آثار قراردادها و تعهدات، چاپ دوم، تهران: مجد.
صفائی، سید حسین و حبیب‌الله رحیمی (1396ش). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ دهم، تهران: سمت.
غمامی، مجید (1388ش). قابلیت پیش‌بینی ضرر در مسئولیت مدنی، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1380ش). قواعد عمومی قراردادها، جلد 4، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
گندم‌کار، حسین‌رضا و فاطمه میرزائی ارجنکی (1403ش). «بررسی تطبیقی ضابطه تشخیص خسارت مستقیم قراردادی و غیرقراردادی در نظام حقوقی کامن‌لا و ایران»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب.
یزدانیان، علیرضا (1386ش). قواعد عمومی مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
References
Ceder, Megan A. and Travis J. Distaso (2015). Consequential Damages Waivers: How to Consequentially and Incidentally (Including Indirectly), Waive Your Remedy, Houston Law Review Online.
Elliott, Catherine and Frances Quinn (2011). Contract Law, 8th edition, Harlow: Pearson Education Limited.
Frey, Martin A. (2000). An Introduction to the Law of Contracts, 3rd edition, USA: West Legal Studies.
Fuller, L. L. and William R. Perdue (1936). The Reliance Interest in Contract Damages: I, Yale Law Journal, Vol. 46.
Gandomkar, Reza Hossein & Fatemeh Mirzaei Arjenaki (2024). Comparative study of the rules for determining direct contractual and non-contractual damages in the legal system of common law and Iran, Comparative Studies on Islamic and Western Law (in press)
Garner, Bryan A. (2009). Black's Law Dictionary, 9th edition, Eagan: Thomson Reuters.
Hause, Larry D. (1983). An Economic Approach to Hadley v. Baxendale: EVRA Corporation v. Swiss Bank Corporation, Nebraska Law Review, Vol. 62, pp. 951–973.
Merica, Jo Ann and Sedgwick LLP (2011). Direct vs. Consequential Damages.
Murphey, Arthur G. (1989). Consequential Damages in Contracts for the International Sale of Goods and the Legacy of Hadley, Washington Journal of International Law & Economics, Vol. 23, pp. 415–474.
Perillo, Joseph M. (2005). Corbin on Contracts, Damages, Vol. 11, Revised Edition.
Rose, Frederick W. (2004). Substantive and Procedural Aspects of Assessing Damages, Summit, New Jersey.
Stone, Bradford (1980). Recovery of Consequential Damages for Product Recall Expenditures, BYU Law Review, pp. 485.
Tepper, Pamela R. (2012). The Law of Contracts and the Uniform Commercial Code, 2nd edition, USA: Cengage Learning.
Tettenborn, Andrew (2008). Consequential Damages in Contract - The Poor Relation, Loyola of Los Angeles Law Review, Vol. 42, pp. 177.
Diamond, Thomas A. and Howard Foss (1994). Consequential Damages for Commercial Loss: An Alternative to Hadley v. Baxendale, Fordham Law Review, Vol. 63, pp. 665.
Treitel, G. H. (1988). Remedies for Breach of Contract, Oxford: Oxford University Press.
Treitel, G.H. (2015). The Law of Contract, 14th edition, ed. Edwin Peel, London: Thomson Reuters.
Treitel, G.H. (2003). The Law of Contract, London: Sweet & Maxwell Limited.
Turner, Paul S. (2001). Consequential Damages: Hadley v. Baxendale under the Uniform Commercial Code, SMU Law Review, Vol. 54, pp. 655.
West, D. Glenn and Sara G. Duran (2008). Reassessing the “Consequences” of Consequential Damage Waivers in Acquisition Agreements, The Business Lawyer, Vol. 63, pp. 777–808.
Ziegler, Marcia and Melanie Morris (2025). Torts, Contracts & Legal Writing, [online] Available at: https://saalck.pressbooks.pub/tortscontractsandlegalwriting/chapter/chapter-14-remedies/ [Accessed 27 Jun. 2025].
Babaei, Iraj (2017). Law of Civil Liability, 1st edition, Tehran: Judiciary Publications.
Badini, Hassan, et al. (2017). Consequential Damages in International Sale of Goods, Legal Research Quarterly, No. 107. (In Persian).
Esmaili, Mohsen; Nasiri, Mohammad (2022). The Effect of the Tortfeasor’s Malice on the Requirements of Foreseeability and Directness of Damages, Judicial Legal Views, Vol. 27, No. 99, pp. 101–126. (In Persian).
Ghamami, Majid (2009). The Foreseeability of Damages in Civil Liability, 2nd edition, Tehran: Entesharat Sherkat Sahami Enteshar. (In Persian).
Habibi, Mahmoud (2012). The Foreseeability of Damages in Contractual Liability in Light of Conventions and International Instruments, Legal Research Journal, Vol. 15, No. 59, pp. 279–320. (In Persian).
Hosseini-Nejad, Hossein-Gholi (1991). Civil Liability, 1st edition, Tehran: Shahid Beheshti University.
Yazdanian, Alireza (2007). General Rules of Civil Liability, 1st edition, Tehran: Nashr-e Mizan. (In Persian).
Jafari Behzadkalayeh, Mohsen; Abhari, Hamid (2018). A Comparative Study of the Foreseeability Standard of Damages in Iranian and English Law, Legal Studies Journal, Vol. 36, No. 4, pp. 69–85. (In Persian).
Katouzian, Naser (2001). General Rules of Contracts, Vol. 4, 3rd edition, Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. (In Persian).
Ranjbar Sahraei, Masoudreza (2008). Legal Rules Governing Determination of Damages from Breach of Contract, Tehran: Mizan. (In Persian).
Safaee, Seyed Hossein; Rahimi, Habibollah (2017). Civil Liability (Non-Contractual Obligations), 10th edition, Tehran: SAMT. (In Persian).
Shahidi, Mahdi (2004). Effects of Contracts and Obligations, 2nd edition, Tehran: Majd. (In Persian).
Al-Sanhouri, Abd Al-Razzaq Ahmad (n.d). Al-Wasīt fī Sharḥ al-Qānūn al-Madanī, Vol. 1, Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. (In Arabic).
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
CAPTCHA Image

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار